توضيحی بر يادداشت قبلی

آقای علی رادبوی در پای يادداشت جسته-گريخته در باره‌ی انقلاب (6) اظهار نظری کرده‌اند که توضيحی را بر آن لازم می‌بينم. نخست نظر ايشان را با هم بخوانیم تا برسيم به توضیح من:

با قسمت اول حرف‌تان موافق هستم. مارکس هم گفته که اولین انقلابات سوسیالیستی درکشورهای ثروتمند و از نظر تکنولوژی بالا مثل آلمان، انگلستان و فرانسه روی خواهد داد که بحث‌اش را در این‌جا دنبال نمی‌گیرم. ولی روی قسمت آخر حرف‌تان، آن‌هم مشخصا روی مقولهُ انقلاب سوالی دارم.
این‌که چه تعریفی از انقلاب داریم؟ و این‌که آیا می‌توان تغییر حاکمیت در ایران را انقلاب نامید؟ و در کنار انقلابات شوروی و چین قرارش داد؟ حالا بگذریم که آن‌ها هم نشان دادند که از جائی می‌لنگیدند که کارشان به این‌جا کشید.

ايده‌ی من نه‌تنها از جنس تئوری مارکس نيست، بل‌که مشخصاً ناقض آن است. نخست اين‌که در جهان ما، دیگر "انقلاب سوسياليستی" مد نظر مارکس رخ نخواهد داد، برای اين‌که آن‌چه مارکس از شيوه‌ی تولید و طبقات اجتماعی و رابطه‌ی کارفرما/کارگر و ارباب/رعیت ترسيم می‌کند، ديگر وجود ندارد. امروز پول عمده در دستگاه بروکراتيک در گردش است نه در کارخانه‌ها. سهام کارخانه را نيز هر کس که پول یا اعتبار داشته باشد -فارغ از طبقه و مليت و نژادش- می‌تواند شریک شود. بعد، کدام سرمايه‌دار عاقلی می‌آيد مثلاً در آمریکای شمالی زمين بزرگ بخرد و در آن ذرت بکارد؟ اگر هم بکارد، برای مدّت کوتاهی است تا از مالیات معاف شود و بعد سر فرصت، تبديلش کند به یک ساب‌دوويژن وسيع و شروع کند به تاون‌هاوس‌ ساختن! در کل، دنيای امروز آن دنيایی که مارکس در ذهن می‌پروراند نیست و او قدرت پيش‌بينی دقيقی از وضع جهان آينده نداشت.
دوّم، آن‌چه مارکس در کاپيتال خود گفته -که سال‌ها ورق زر روشنفکران ما بود و ظاهراً هنوز هم هست(!)- از این قرار که کارگران و زحمتکشان (فقرا) بر علیه سرمايه‌داران (زمين‌داران و کارخانه‌دارها و الخ) متحد شده قيام می‌کنند و زمام امور را به‌دست می‌گيرند، نه با واقعيت موجود می‌خواند، نه ربطی به نظر من دارد. نخست اين‌که قشر زحمتکش و کارگر جهان سرمايه‌داری اصولاً فقير نيست که بخواهد قيام کند! دست‌اش در حد معمول به دهن‌‌اش می‌رسد. بخشی از سيستم است و دارد زندگی‌اش را می‌کند. از اين بابت هم خوشحال است که شغلی دارد و آويزان اداره‌ی سوسيال نيست. هيچ علاقه‌ای هم ندارد که با انقلاب، کشورش را تبديل کند به کوبا، شوروی سابق يا جمهوری اسلامی! بعد، مگر امروز در جهان سرمايه‌داری چند درصد مردم کارگر هستند؟ دنيای ما که دنیای قرن هژدهم/نوزدهم اروپای صنعتی نيست! بهتر است تحليل‌ها به‌روز (واژه‌ی جديد: روزآمد!) شوند و در يخ صدوخرده‌ای سال پیش نمانند... ضمناً بر فرض محال، اگر کارگرها حکومت را دست بگيرند، بر اساس کدام سند و گواه وضع مردم بهتر از قبل خواهد شد؟ کارگر بايد کارگری‌اش را بکند، سرمايه‌دار سرمايه‌اش را به گردش بياندازد، سیاست‌‌مدار هم به امور مملکت برسد. آيا اين‌طور بهتر نیست؟ می‌خواهم بگویم تئوری مارکس را از جهت‌های مختلف می‌شود به چالش گرفت، برای اين‌که دنيای ذهنی او تشابه زیادی با آن‌چه ما از دنيا می‌شناسيم و در آن زندگی می‌کنيم ندارد.
نظری که من ارائه می‌دهم روشن است: بر خلاف نظر مارکسيست‌ها و سوسياليست‌ها، عامل "فقر" نمی‌تواند علّت اصلی هیچ انقلابی باشد. مردمی که زير حد فقر زندگی می‌کنند، گرفتاری‌های مهم‌تر، عمده‌تر و دم‌‌دست‌تری دارند تا انقلاب. آن‌ها اوّل به فکر سيرکردن شکم خود و خانواده‌شان هستند که کاری‌ست طاقت‌فرسا، بعد درمان بيماری‌های‌شان و يافتن دارو و مدرسه بچه‌شان و الخ. گرفتاری‌های زندگی ‌آن‌ها را چنان فلج می‌کند که مقوله‌ی انقلاب برای‌شان خيلی فانتزی و خارج از برنامه به‌نظر می‌آيد. يعنی خود عامل فقر، جای نيازهای اصلی انسان را عوض می‌کند و در فهرست اولويت‌های انسان فقير، جايی برای انقلاب نيست و نمی‌ماند. آن‌ها اصلاً به سیستم سياسی و نظام حاکم فکر نمی‌کنند که بخواهند يک‌وقت به فکر عوض‌کردن‌اش بيافتند. به همين خاطر است که می‌گويم اگر در جايی انقلاب شده، در آن‌جا حد متوسط رفاه وجود داشته. در ايران سال 57، چند ماه اعتصاب بود، امّا قحطی نشد و کسی از گشنه‌گی نمرد! حالا بگرديد دنبال علل اصلی انقلاب و اين‌قدر با نسبت‌دادن آن به عامل فقر، مسئله‌ را ساده نکنيد!

در باب تشابه انقلاب‌ها: تعریف پديده‌ی انقلاب را نمی‌شود مثل مارکس با يک فرمول مشخص سروته‌اش را هم آورد. انقلاب وابسته‌ی تام است به شرايط محلی و همین‌طور جهانی. هر انقلابی را نيز بايستی در ظرف زمانی-مکانی خودش تحليل و ريشه‌يابی کرد.
در ايران 57 البته انقلابی رخ داد به اين دليل که: 1- شورش مردم منجر به زيرکشيدن نظام حاکم شد، 3- رهبری مشخصی وجود داشت و 3- نظام جديدی بنياد گذاشته شد. مشروطيت انقلاب نبود برای اين‌که تعويض سيستم حکومتی را در دستور کار خود نداشت. مشروطيت روند و جنبش بود و بيش‌تر کار فرهنگی کرد تا سياسی.