جمعه، آبان ۱۰، ۱۳۸۷

پراکنده، اما نه‌چندان بی‌ربط!

اوایل ورودم به کانادا، یکی از اولین کارهایی که پیدا کرده بودم، دیری نپایید که به خاکستر نشست! ساده بگویم: صاحب‌کارم بعد از مدت کوتاهی عذرم را خواست! خب به‌دردش نمی‌خوردم دیگر. اما من آن‌موقع این‌طوری فکر نمی‌کردم که. برای همین بود که تا یکی-دوسالی عجیب توی لک این "بیرون‌کردن" بودم و حسابی حالم گرفته بود. هی توی خودم دنبال عیب می‌گشتم و توی کله‌ی طرف دلیل اخراج... یا دنبال "حرام‌زاده"‌ای می‌گشتم که زیرآبم را زده بود! از شما چه پنهان که قدری کینه‌ هم از بابا به دل گرفته بودم. امروز اما درک کرده‌ام که آن آدم چه کارش درست بوده چه نبوده، حق داشته راجع به مسائل کاسبی‌اش تصمیم بگیرد و اقدام کند. من آن‌موقع احساسات را با موضوع جدی اقتصاد قاطی کرده بودم که اشتباه بود.

یکی از ناعادلانه‌ترین قوانینی که در حوزه‌ی ملک و کار در ایران اجرا می‌شود، قانون "سرقفلی" است. سرقفلی می‌گوید: اگر کسی مدتی -مثلاً چند سال- در ملکی تجاری کاسبی کرد، عملاً حق کسب آن ملک به او تعلق می‌گیرد. فقط این آدم باید وجهی ناچیز به عنوان اجاره به مالک بدهد و هر وقت هم که خواست، خودش مستقیماً می‌تواند سرقفلی آن محل کسب را به دیگری واگذار کند. زمین کشاورزی هم انگار تابع همین اصل است.
مدت‌ها توی جوانب این قضیه مخم گیر بود تا این‌که رسید به امروز... امروز اما می‌بینم انگاری سرقفلی ریشه‌ای دارد عمیق در فرهنگ و شخصیت ما! ما فکر می‌کنیم هر جا که مدتی کار کردیم، آن‌جا "حق آب و گل" داریم و کمی شدید‌ترش، ارث پدری‌مان است! این طرز فکر با اصل "حق مالکیت" نمی‌خواند و می‌دانیم که مدنیت، پایه‌اش حق مالکیت افراد است و حراست از داشته و دارایی افراد.

و اما به قول امام (ره): «ملت ما، ملت گریه است آقا!» خودمانیم: عجب درست فرمود آن مرحوم! به این می‌گویند روانشناسی توده! این ملت از هر چه کم بیاورد، در زنجموره و چس‌ناله‌کردن ید طولایی دارد و تا بخواهید قهار است. کافی است کسی از جایی بیافتد، نمرده مقبره‌اش را ساخته‌اند. گوش‌به‌زنگ‌اند تا کسی در جایی ناله‌ای سردهد، شیون‌کنان به لحظه نکشیده، قطارقطار برایش دسته‌ی سینه‌زنی راه می‌اندازند. کسی دنبال علت ماوقع نمی‌گردد؛ "فقط صدا است که می‌ماند"! این خلاصه حکایت ما ملت است. واقعیتی‌ست که پاکش هم نمی‌شود کرد.
...

سه‌شنبه، آبان ۰۷، ۱۳۸۷

جداً که "نقدها را بود آیا که عیاری گیرند"!

بهترین چاره برای "تنگ‌آمدن قافیه"، سکوت است. این‌جاست که عمل سکوت ـکه خودش در واقع عمل‌نکردن است- با "شجاعت اخلاقی" هم‌شانه می‌شود. ولی زمانی می‌رسد که حساس‌ترین نقطه‌ی عاطفی کسی را، همان نقطه‌ای که از آن هویت می‌گیرد را نیشگون بگیرند... آن‌وقت است که به‌آنی جیغ‌اش می‌رود به‌هوا! قضیه این‌طور حادتر می‌شود که آن نیشگون، به طرف حالی کند که منبع هویتی او آن‌‌طورها هم که فکر می‌کرده و می‌کند پروپیمان نیست... و به‌واقع این اوست که از ناآگاهی لبریز است... و جان کلام این‌که مدتی‌ست خودش را داوطلبانه گذاشته است سر کار و باقی را کرده تماشاچی‌اش! به این می‌گویند موقعیت بحرانی. این‌جاست که اگر رفیق مورد اشاره‌مان به تغییر تن داد، عمل‌اش چیزی است حتا بیش از "شجاعت اخلاقی"؛ مثلاً شرافت و انصافاً که قیمت دارد. و این، راه درست عبور از بحران است.

بگذارید بروم سر اصل مطلب: عده‌ای هستند که از محمد مصدق "کاخ هویت" ساخته‌اند. خیلی‌شان توده‌ای‌هایی هستند تارانده از خانه‌ای پوشالی و پناهنده به سرایی دیگر که آن هم بوی نا می‌دهد. اینان فراموش کرده‌اند که مصدق -مثل باقی سیاستمداران گذشته و حال- فردی بوده با ضعف‌ها و قوت‌هایش. حالا اگر کسی بیاید نقدی به کارنامه‌‌ی او بنویسد، این‌ها که زیر علم‌اش جمع شده‌اند و پیکر هویتی‌شان را از نام او انباشته‌ کرده‌اند، موقعیت‌ خودشان را حسابی در خطر می‌بینند و دادشان درمی‌آید. گاهی سنگ هم می‌پرانند که باید سرمان را بدزدیم! چه خوش گفت که سنگرگرفتن پشت مرده، عاقبت‌اش دربه‌دری و بی‌سنگری‌ست!

قول رضا براهنی یادآوردنی‌ست که «کشف‌ها در آغاز غلط جلوه کرده‌اند». با علم به این، آیا همه دست روی دست گذاشته‌اند و کشف‌کردن را بوسیده‌اند و گذاشته‌اند سر طاقچه؟
بررسی کارنامه‌ی یک سیاستمدار از منظری دیگر، یک حق است نه کشف. اصلاً جبر روزگار است و باید که چنین شود. اگر کسی این کار را کرد، شرافتمندانه این است که سپاسگزارش شویم، نه منکر و دشنام‌گوی‌اش. ولی موضوع این است که "آن‌ کسی که خواب است را می‌شود بیدار کرد، اما آن‌که خودش را به خواب زده هرگز"!

این سیاهه خاستگاهش این‌‌ها بوده:
  • دکتر محمد مصدق؛ آسیب‌شناسی یک شکست، اثر ارجمند علی میرفطروس
  • . بخش‌هایی از کتاب را این‌جا می‌یابید.
  • عکس‌العمل جلیل دوستخواه در پیرانه‌سری به این کتاب
  • : [+]

    یکشنبه، آبان ۰۵، ۱۳۸۷

    کمی نشریه‌گزاری!

    من اهل روزنامه‌نویسی نیستم، امّا اگر روزی قصد کنم، طبعاً انتخابم شهروند خواهد بود. در تورنتو تنها نشریه‌ای که سرش به تنش می‌ارزد همین شهروند است. تیم نشریه متشکل از آدم‌هایی است که در روزنامه‌نگاری استخوان ترکانده‌اند، بر خلاف خیلی دیگر از نشریات که "از بد حادثه به این‌جا به‌پناه آمده‌اند". هر چند با موضع نشریه اختلاف سیاسی دارم، اما این دلیل نمی‌شود چشمم را روی کیفیاتش ببندم.
    البته این‌روزها یکی-دو نشریه‌ی سرگرم‌کننده نیز از راه رسیده‌اند که جای خوشحالی‌ست، چه به گمان من، فقط نباید جدی نوشت و جدی خواند و در دنیای جدی‌ها زندگی کرد. دنیا انباشته‌ای است از اراجیف؛ آن ته-توها چیزهایی به‌دردبخوری هم هست که البته باید کلی دنبال‌شان گشت تا [شاید] پیدا کرد.

    جمعه، آبان ۰۳، ۱۳۸۷

    علت وجودی بشر!

    خیلی‌ها آمده‌اند برای حضور بشر روی خاک دلیل تراشیده‌اند و فلسفه بافته‌اند، بدون این‌که به واقعیت وجودی آدمی فکر کنند یا حتا نزدیک شوند: بشر به‌وجود آمده، تا ذهنش تمام مدت درگیر چیزهای پوچ باشد! اگر دلیل دیگری یافتید، من را بی‌خبر نگذارید...

    چهارشنبه، آبان ۰۱، ۱۳۸۷

    کمی اخلاق، لازمه‌ی انسان‌بودن است

    برای من فیلمی فرستاده‌اند از فلان آخوند امام جماعت که دارد ترتیب زنش -یا یک زنی به هر حال- را می‌دهد. طبیعی است که چنین فیلم مشمئز‌کننده‌ای را تا انتها نبینم. این‌را آدمی فرستاده که تا دیروز -در ردای گروه‌های فشار- پنجه‌بوکس توی صورت دانشجوها می‌زد، امروز شده اما "مبارزِ آزادی‌خواه"! اسم این کارش را هم گذاشته "افشاگری" که من واقعاً مانده‌ام ورود به حوزه‌ی خصوصی انسان‌ها -آن‌هم نزدیک‌شدن به درونی‌ترین قسمت آن- چطور افشاگری‌ای می‌تواند باشد و واقعاً سودش چیست؟
    من ابداً از عمله‌ی اختناق و بازوهای سرکوب توقع ندارم که یک‌شبه آدم شوند. کسی که زنجیر به تن مردم بزند و طناب دار گردن انسانی بیاندازد، هفت‌خوان بی‌شرافتی را دورزمانی‌ست که رد کرده. این‌قدر هم خام نیستم که فکر کنم تا طرف آمد بیرون و چهارتا شعار داد، شد قله‌نشین انسانیت. ولی با این تفاصیل و با وجود شناخت قبلی، باز پیش آمده که بعضی حرکات این جانوران دوپا من‌را مثل پرده میان زمین و هوا حیران کرده و عرق شرم بر پیشانی‌ام نشانده، از بس غافل‌گیرکننده بوده است!

    داشتن کمی اخلاق از آدمیزاد، حال هر کس که باشد، توقع نامعقولی نیست. لااقل من این‌طور فکر می‌کنم. ولی مواردی را این‌روزها می‌بینم -و می‌بینیم- که ‌بهمان ثابت می‌کند اصولاً داشتن هر توقعی از بعضی‌ها بی‌جاست. این‌هم لابد فصلی‌ست در حال کشف، از مجموعه‌ی خصائل آدمی...

    سه‌شنبه، مهر ۳۰، ۱۳۸۷

    ریچارد براتیگان، سالینجر، بارتلمی و... من همیشه با مدعیان کم‌خوانِ متعصب جدل داشته‌ام راجع به جغرافیای ادبیات. همیشه معتقد بوده‌ام که ادبیات آمریکا از لحاظ نوآوری در قیاس با اروپا و تخمیناً باقی جهان، مثال طوفانی است در مقابل گوزی که ناغافل از فرد کون‌گشادی دررفته باشد! اما کو گوش شنوا...
    این‌روزها که با ترجمه‌ی کورسویی از شعله‌کش ادبیات آمریکا، بعضی ارزیابی‌ها به سمت واقع تغییر کرده، تازه دارد حرف نه‌چندان مودبانه‌ی من مصداق می‌یابد. اما خب گاهی باید رک گفت؛ مگر نه؟

    یکشنبه، مهر ۲۸، ۱۳۸۷

    نگاهی به دو مفهوم "نویسنده" و "متن"

    اغلبِ ما فکر می‌کنیم نویسنده کسی‌ است که دستور زبان فارسی را به‌خوبی می‌داند. این اگر ملاک باشد، معلم انشای مدرسه، آخوند فیضیه‌ای یا میرزابنویس کنار دادگستری بزرگ‌ترین نویسندگان ما هستند! احاطه به دستور زبان -و نیز دانستن کلمات بیش‌تر- کمک بزرگی است برای نوشتن، ولی تمام کار نیست. بسیاری از متن‌ها، با وجود غلط‌های املایی و دستوری، متن‌های باارزشی هستند و می‌شود آفریننده‌شان را "نویسنده" نام داد. در مقابل، بسیاری از نوشته‌های پر از جملات پيچده و واژگان ثقیل و غلط‌انداز را همه‌روزه می‌خوانیم که فاقد ارزش نویسندگی (حال ادبی‌اش پیشکش!) هستند.

    نویسنده کیست؟
    نویسنده روایت‌گری است که روان و بار معنایی واژه را دقیقاً می‌شناسد و در جای دقيق‌اش به‌کار می‌برد. فرد هر چقدر در این کارکرد بهتر عمل کند، نویسنده‌ی بهتری‌ست؛ هر چه از محور آن دور شود، نویسنده‌ای‌ست ضعیف‌تر. تکنیک‌های نگارشی مثل "قرینه‌سازی"، "مرکب‌سازی"، "ساخت نثر ترکیبی با کمک‌گیری از متل‌ها، مثل‌ها، اصطلاحات، گفتار عامه"، "نبود غلط املایی" و... کمکی هستند برای غنا و شیوایی متن، امّا اساسی بر نویسندگی نیستند. خلاصه, فرق نویسنده با دیگران در "بهتر روایت‌کردن" اوست.

    متن چیست؟
    بحثی نیست که هر متنی، متشکل از قطعات پازل گفتمان حاکم بر فضای فکری نویسنده‌ است و این سیستم همین‌طور در حال تحوّل، جابه‌جایی و از جهاتی بازتولید خود است، ولی بر خلاف نظر بارت (The Death of the Author) و فوکو (What is an Author?)، چون متن پاره‌ای جدانشدنی از وجود نویسنده است، نمی‌شود حضور نویسنده در آن را ندیده گرفت و برای متن استقلال و اصالت قائل شد. به راستی کدام متن است که جای پای نویسنده‌اش در آن نباشد و تکّه‌ای از فرديت او را بر دایره نریزد؟ من می‌گویم حضور نویسنده در متن کتمان‌ناپذیر است. همین نکته به ما گوشزد می‌کند: با وجودی که نفس "تکرار" تولیدات دیگران در "تمامی" متن‌هایی که تولید می‌شود اتفاق می‌افتد و هیچ متنی بی‌نصیب از متنی دیگر نیست، امّا حتا اگر نویسنده‌ای کاملاً از روی دست و انديشه‌ی ديگری کپی کرده باشد، باز قطعاتی در متن او یکتا (یونیک) است. همین واقعیت باعث می‌شود که هر نویسنده‌ای، شناسنامه‌ای داشته باشد مختص به خودش. پس پیوند نوشته و نویسنده ناگسستنی‌ست و نوشته را بدون نویسنده‌اش نمی‌شود فرض کرد.

    نتيجه‌گیری و ارائه‌ی نظر
    توضیح بالا، تعریف متداول از متن را زیر پرسش می‌برد که معتقد است: "وظیفه‌ی متن، انتقال مفهوم (خبر، دیدگاه و الخ) است". من می‌گویم: "متن پیش و بیش از هر چیز، در حال انتقال حس است؛ هر متنی، در هر فرمی". کالبد‌شکافی متن نه‌تنها فهم محتوایی سطرهاست، بل کشف نادیده‌های بین سطور است. باید دید که نویسنده آبستن کدام حس بوده که در بستر آن و در میان خطوط، آن‌را زایمان کرده است. لغزش حسرت‌ها، امیدها و ناامید‌ی‌ها، کینه و انتقام، زبانه‌های خشم و شعله‌های نفرت، قطرات عشق و محبت روان در واژه، ترحّم، حس غلبه، شرکت در خوشی یا غم دیگری، حسادت، استیصال، اعتماد به نفس یا کمبود و فقدانش... و از این دست حس‌های انسانی‌اند که در پشت پرده‌ی متن نشسته‌اند.
    بنابراين، هر نوشته‌ای، "متنی عاطفی" است.

    پنجشنبه، مهر ۲۵، ۱۳۸۷

    من مانده‌ام این آدم -که بخش عمده‌ی زندگی‌اش را، بیش از نیمی از آن‌را- در آلمان بوده، چطور باز تمام‌وکمال وقت و زندگی‌اش را گذاشته‌ روی مسائل ایران و ارشاد مردم‌اش؟! واقعاً آن‌جا چیز دیگری برای دلبسته‌گی نیست؟
    البته این‌گونه وابسته‌گی تام به "میهن" و پی‌گیری مسائل‌ آن اسم‌اش "عشق" نمی‌تواند باشد؛ "دغدغه" نامی است برازنده‌تر برایش.
    این‌هم از بی‌سرانجامی زندگی‌کردن در آلمان است و احتمالاً باقی اروپا!

    پنجشنبه، مهر ۱۸، ۱۳۸۷

    عشق و نفرت

    خمیرمایه‌ی آدمی را دو احساس پی ریخته: عشق و نفرت. بین این‌دو باریکه‌ای‌ست؛ باریک، از مو هم باریک‌تر. و اما لحظه‌ای نیست که باد یکی، از فراز آن مرز ناامن مویین، به اقلیم دیگری سرک نکشد.
    آن باریکه‌ی حایل -چون زه کمان- همه‌گاه در نوسان و کش‌وقوس است؛ گاهی به سمت نفرت دل می‌دهد و گاه پشت. میان نفرت و عشق جنگی‌ست مدام برای تصرف سرزمین دیگری؛ جنگی که آغازگرش اغلب نفرت است و برنده‌اش هم. همین است که نفرت سرزمینی دارد به فراخی کره‌ی خاک و کهکشان و کائنات... و عشق، کوچک به‌قدر دل آدمی.