الزام به حفظ معنی ريشه‌ای واژه؟

پای يادداشت درست بنويسيم، درست بگويیم آقای پرويز رجبی، چندی پيش، اين نکته را يادآور شدم که شايد تکرارش خالی از فايده نباشد:

نکته‌ای که اساتيدی چون شما به آن توجه ندارند، روح متغير زبان و روند بالندگی آن است. اصرار شمايان در حفظ ريشه‌ای واژه، در واقع نبرد با روند بالندگی زبان است.
واژه را طول زمان معنی می‌بخشد نه پايه‌ی آن. ممکن است واژه‌ای از زبانی به زبانی ديگر وارد شود و در روند تحوّل بيافتد و پس از سال‌ها، معنی‌ای بگيرد سراسر متفاوت از ريشه‌ی خود. اين روح متغير زبان است نه ايراد آن.
پس، مهم نیست که ريشه‌ی "مشما"، "مشمع" بوده؛ آن‌چه مهم است، مفهوم امروزين آن است که جامعه به‌کارش می‌برد.

پرسش لازم به طرح اين است: ما تا چه حد به حفظ معنی ريشه‌ای واژه‌ها ملزم هستيم؟ آیا چنين مشی‌ای، در تقابل با نفس "بالندگی زبان در متن جامعه" و مسير حرکت آن نيست؟ آيا حکايت از نوعی صف‌آرايی در مقابل تغيير و جزمی گذشته‌گرا ندارد؟
برای مثال، واژه‌ی "سئوال" از عربی به فارسی وارد شده است. در بنياد خود به معنی "تمنّا، درخواست، گدايی" است. در فارسی امّا برابر "پرسش" به‌کار می‌رود. حال تکليف ما با اين واژه چيست؟

در حوزه‌ی نثر نیز حکايت همين است. دانش‌آموز ما نثر را بايد از گلستان "مرحوم" سعدی، تذکرة‌الاوليای عطار يا تاريخ بيهقی بياموزد یا مثلاً از کارهای محمدجعفر محجوب، هوشنگ گلشيری و مهشيد اميرشاهی؟ جایگاه هر یک از نامبردگان در زبان امروزين چيست و کجاست؟ نثر سعدی يا عطار و بیهقی نثری کلاسيک است که صرفاً ارزش تاريخی دارد نه کاربرد امروزی. ما اين نثرها را نمی‌خوانیم که فارسی‌نويسی بياموزيم؛ می‌خوانيم که بدانيم در گذشته چطور می‌نوشته‌اند. شوربختانه درک بسياری از ما از نثر، چون ديگر کارهامان، در سطح و آلوده به تعصب است! حتا امروز می‌شود در بسياری از نشريات ديد که چطور از نثر ثقيل و تا حد زيادی الکن دوران مشروطه تقليد می‌شود، با اين سعی که آن‌را به عنوان نثر سره يا گاهی مثلاً "طنز" به خورد مردم بدهند!

اين حرف را تا همين‌جا داشته باشید؛ وقت و امکان و حوصله و ... باشد، من و توی خواننده، پی‌اش خواهیم گرفت...

چکیده‌ی سخن، برای فهم بهتر:
هنگامی که واژه‌ای غير بومی (بيگانه) به زبانی وارد می‌شود، در آن زبان -و در بستر فرهنگ و جامعه‌ی جديد- فرم می‌گيرد (روند بالندگی زبان) و به واقع بومی می‌شود. بنابراين، اين امکان وجود دارد که از لحاظ آوايی (تلفظ) و معنی (محتوی)، با اصل خود چنان فاصله بگيرد که گاه حتا ريشه‌يابی‌اش ناممکن شود. پس، رويکرد اصالت‌گرايانه به واژه‌های بيگانه و اصرار به استفاده‌ی آن واژه‌گان با همان تلفظ و معنی اصيل آن‌ها کاری است غير علمی، و نوعی تقابل و دهن‌کجی است به "روند تحوّل زبان".
ظاهراً نويسنده‌ی نامبرده از اين نکته غافل‌ بوده‌ است.

نشانه‌شناسی يک تصوير

از نظر من، مقوله‌ی هنر هميشه فرای سياست می‌ايستد. معتقدم براندازکردن موضوعات با عينک سياست، حتا اگر آن موضوعات در اساس سياسی باشند، بدترين و سطحی‌ترين نوع نگاه است. دغدغه‌ی ذهنی من اين است که اگر موضوعی نظرم را جلب کرد، در حد بضاعت خودم رگه‌های هنری آن‌را بيرون بکشم و قبل از هر چيز، "نشانه‌شناسی"اش کنم.

نگاه دقيق و معنایی به هستی، بدون کمک‌گرفتن از خلاقيت هنری ممکن نيست. به همين دليل است که در طول تاریخ مدرن بشر، تمام مکاتب و نظريات در حوزه‌ی علوم انسانی، بر ارتباط خود با زبان و ادبيات پا فشرده‌اند. همين امروز هم، آميزش و پيوستگی تئوری‌های ادبی با فلسفه، جامعه‌شناسی، مردم‌شناسی، علوم سياسی و ... را مشخصاً می‌بينيم، و می‌بينيم که تئوريسين‌های اين علوم (اگر بشود نام علم را بر مجموعه‌ای تئوریک گذاشت) در حوزه‌ی زبان و ادبيات هم نظر می‌دهند.
اين ابزار هنر است که به ما می‌گويد يک متن يا تصوير، فارغ از پيام متنی‌ای که ارائه می‌کند، حامل تعدادی "نشانه" است. فهم تماميت يک متن يا تصوير، بدون شناخت اين نشانه‌ها کامل نمی‌شود. به عبارتی، "نشانه‌شناسی" (Semiotics) يک متن، تصوير يا فيلم، مسير کالبدشکافی و تشريح آن است. بنابراين، خواندن يک متن و برگذشتن از آن -بی‌توجه به نشانه‌ها-، سطحی‌نگری در متن است.

در قلمرو اکتيويسم، نشانه‌ها گاه به شکلی مشخص به ياریِ رساندن پيام می‌آيند. برای مثال، ما اغلب می‌توانيم يک فمينيست را در غرب، بدون خواندن خطّی از او و فقط بر اساس شکل و وضع ظاهری‌اش شناسایی کنيم. در اين‌جا ظاهر (فرم) ويترينی شده است برای بازتاباندن يک نگرش (ايدئولوژی، فلسفه و الخ). اکبر گنجی، پس از اعتصاب غذای طولانی خود که از زندان آزاد شد، با آن ريش بلند و موهای ژوليده و هيبت مندرس، بدون کلامی و تنها با همان وضع ظاهری‌اش، از آن‌چه بر او رفته بود گفت. استفاده از نشانه برای جلب توجه به هدف رساندن پيام، در غرب روش شناخته‌شده‌ای است که در ايران چندان ديرپا نيست.

موضوع دستگيری زنان که پيش آمد، آن‌چه در ذهنم جرقه‌ای زد، تصوير متفاوتی بود که در ميان ديگر تصاوير خودنمايی می‌کرد. برای کسانی که مسائل سياسی ايران را پی‌گيری می‌کنند، خود حرکت و دستگيری اهميت داشت؛ برای من که سالی است از اين وادی بدورم، بيرون‌کشيدن نکته‌ی چشم‌نواز و نو ماجرا از ميان تکرار مکررات مهم‌تر بود. اخبار بد، توليد فرسايشی ايران ماست و من ديری‌ست مصرف‌کننده‌ی اين محصول نيستم.
در ميان گروه زنان، چهره‌ای وجود داشت که با Fashion زنان دوره‌ی قاجار (روبنده‌ی سفيد خاص و چادر مشکلی...) و نيز آرايش غليظ، خودنمايی می‌کرد. دوگانه‌گی اين چهره، از يک‌سو پوششی که نمایندگی از طرز فکری عميقاً مذهبی و Old Fashion می‌کرد و از سوی ديگر آرايش کامل و غليظ وی که زن جوان امروزی را به ذهن تداعی می‌کرد، به انگيختن مخاطب بيش‌تر دامن می‌زد: هر سمت، ديگری را نشانه می‌گرفت و هر سمت، هم‌چون شگرد ساختِ يک ديالوگ در نمايشنامه، در کارِ برجسته‌کردن و معنی‌بخشيدن به دیگر سمت بود. از جدال و برخورد دو هويت مختلف، هويتی‌ دوگانه سر-بر-می‌آورد که يکتا بود. اين دوگانه‌گی، ذهن مخاطب را غلغلک می‌داد.

اگر تصوير و طرز خودنمايی (Show Off) آزاده فرقانی نبود، نشر سخن او چندان گستره نمی‌يافت. ابتکار حضور در دادگاه با اين هويت دوگانه و هم‌چنين هنر عکاس دست به دست هم دادند تا اين زن گمنام بيش از بقيه در مرکز توجه قرار گيرد. به راستی کدام سرگذشت‌نامه یا نوشته‌ی زنان بازداشت‌شده به اندازه‌ی نامه‌ی آزاده فرقانی بازتاب داشت؟ در واقع اين نکته‌ی کليدی ماجراست: برای رساندن بهتر پيام بايستی فرم را به‌خدمت گرفت. به اين مسئله کاری ندارم که اين خانم کدام طرز فکر را نمايندگی می‌کند و اصولاً حرفش چيست (اين‌ها وظيفه‌ی تحليل‌گران سياسی است نه من). به اين احتمال هم کاری ندارم که ممکن است جریان و سيستمی پشت طرح ماجرا باشد (که باز موضوع مورد علاقه‌ی من نیست). آن‌چه برايم مهم است امّا نحوه‌ی رساندن پيام است، يعنی جنبه‌ی هنری ماجرا. او در اين کار موفق شد.

:: خاستگاه:

حکايت آن تصوير

:: چند نگاه تئوريک:

شرح کلّی تئوری "نشانه‌شناسی"

: Semiotic Theory

نشانه‌شناسی پايه:

Semiotics for Beginners

مختصر و مفيد: Toward a Mutual Interplay Between Psychology and Semiotics

Brief on semiotics of images and pictorial concepts

: [+]

پاره‌ای از متنی کلاسيک از چارلز پيرس، تا حدّی مرتبط

: Signs and their objects

آيا مختصرنويسی هميشه مفيد است؟

يکی از دوستان -در گفت‌وگویی که داشتیم- از فواید مختصرنويسی می‌گفت. به‌ويژه منظورش به وبلاگ‌ها بود. می‌گفت ديگر کسی حوصله‌ی خواندن يک مطلب بلند را ندارد؛ اگر حوصله‌اش هم باشد، وقت‌اش را ندارد. می‌گفت با اين‌همه مشغله که روی زندگی همه‌مان چتر انداخته، ديگر توانش را نداریم که با یک نوشته‌ی دراز همراه شويم... می‌خواهيم زود بخوانيم و خوشه‌ای بچينيم و برويم سراغ کارمان!
حرفش تا حدودی درست است، امّا این نظر نسبتاً درست -مثل باقی چیزها- ابعاد ديگری هم دارد. من فکر می‌کنم اصرار به کوتاه‌نويسی در بلندمدّت باعث يک‌جور فرماليسم می‌شود. وقتی آدم بخواهد هر طور شده از سر و ته نوشته‌اش بزند تا از کليشه‌ی مشخصی که برای خودش ساخته خارج نشود، ممکن نيست که بتواند منظورش را همه‌جانبه برساند. ‌وقتی موضوعی قابل طرح -و از ظن ما مهم- را روی ميز تشريح می‌گذاريم، بايستی با ظرافت و دقّت جوانب آن‌را بررسی کنيم. اين کار با گزيده‌گويی در تضاد است. به همين لحاظ، نویسنده برای محتوایی که می‌خواهد ارائه بدهد، بايد "زبان ويژه" و مقدار توضيحات مناسب آن‌را به‌کار ببرد. مثلاً يک نظريه‌ی فلسفی را نمی‌شود به طنز گفت؛ خلاصه‌اش هم نمی‌شود کرد. رعايت همين نکات است که بین "نويسنده" و کسی که فکر می‌کند نويسنده است فرق می‌گذارد.

يک نکته‌ی دستوری

بعضی از دوستانی که از آيين نگارش امروزی اثر گرفته‌اند و سخت پابند پاکيزه‌نويسی‌اند، "ب" امری را حتا جدا از خود واژه می‌نوِيسند. مثلاً: به‌شنو، به‌گو، به‌بين و الخ. جهت اطلاع اين عزيزان، اين طرز نگارش غلط است و هر گردی هم طبعاً گردو نيست... درستش همان بشنو، بگو، ببين و بمير است!

چند دليلِ وبلاگ‌نويسی

انگيزه‌ی اين نوشته، وامدار اين‌دو يادداشت است، هرچند به قصد ورود به آن بحث نگاشته نشده است: "وب‌لاگ‌نويسی: دفاع از خودم" به‌قلم کاتب کتابچه و "سلامي دو باره" نوشته‌ی داريوش آشوری. اضافه کنم: نکاتی که مطرح خواهند شد ابداع من نيستند، بل‌که اغلب ديدگاه‌هايی‌اند که در ميان مراودات دوستانه و يا در بين همين وبلاگ‌ها يافته‌ام که مرا به گشايش اين دفتر ترغيب کرده‌اند.

دکتر عباس ميلانی -در "تجدّد و تجدّدستيزی"‌اش- مطرح می‌کند که "مقاله‌نويسی، از ارکان تجدّد و خود مولود تجدّد است(نقل به مضمون). اين قول به اين شکل تأويل‌پذير است که شتاب‌گرفتن جامعه و ارزش‌يافتن زمان، نوشتارها را نيز از شکل دراز و چندجلدی، به کوتاه و چارچوب‌دار تبديل می‌کند. در عرصه‌ی ادبيات نيز، "داستان کوتاه" پس از "رمان" پديد آمد، چه هرچه می‌گذشت و می‌گذرد، شتاب و ارزشِ زمان نيز بيشتر می‌شود. شکّی نيست که شتاب، به شتاب‌زدگی می‌انجامد و پژوهش‌های فراخ‌دامن را با اشکال روبرو می‌کند، امّا موضوعات متنوع‌تری را نيز به درون حلقه‌ی تفکّر می‌کشد و دانش را وسعت می‌بخشد. ضمنآ شتاب‌گرفتن هرچه بيشتر جوامع جبر تاريخ(منظور: روند حرکت جهان) و اجتناب‌ناپذير است، به‌همين‌خاطر، "محصولات" ويژه‌ی خود را توليد می‌کند. "وبلاگ" -يا جسته‌گريخته و پاره‌نويسی- از جمله اين محصولات "مدرن" است.

مشکلی که در زمينه‌ی تأثيرگذاری و تأثيرپذيری -بين نويسنده و خواننده- وجود دارد، "فاصله" است. وبلاگ به طرز قابل توجهی اين فاصله را به حداقل می‌رساند، به‌طوری که گاه نويسنده خود را در ميان جمع خوانندگانش حس می‌کند. شيوه‌ی نگارش وبلاگ(سادگی، مختصر و مفيد و نغزگويی) صميميت می‌آفريند که برچيننده‌ی فاصله‌هاست.

بسياری از مطالب را نمی‌شود لزومآ در قالب مقاله عرضه کرد. گاه نکته‌ای آنآ در ذهن جان می‌گيرد و برای بيان، نيازمند شيوه‌ای بی‌تکلّف است. وبلاگ است که اين خواست را برآورده می‌کند.

وبلاگ، به‌خاطر فضای ژورناليستی و البته بی‌سلسله‌مراتبش، اين امکان را برای استعدادهای جوان ايجاد می‌کند که بشکفند و به بار نشينند. فراموش نکنيم که همه‌کس امکان راهيابی به جرايد را ندارد. به‌ويژه با فضای خفقان و سانسور داخل ايران، وبلاگ روزنه‌ای تواند بود گشوده بر روی مخاطبين.

بر همه‌ی اين موارد بی‌افزايم که وبلاگ بنيادآ "دفترچه يادداشت رايانه‌ای" است. پس نوعی نوآوری محسوب شده و در نوع خود منحصربه‌فرد است. اين پديده نيز -چون ديگر پديده‌ها- سياق و شناسنامه‌ی خود را دارد که بعضی را خوش می‌آيد و بعضی را هم ناخوش می‌کند!

برای عدول نکردن از فرم "وبلاگی"، اشکالات تجربی وبلاگ‌نويسی را در فرصتی ديگر برمی‌شمارم.

» تارنگاشته‌های همسو:

داريوش آشوری: "سلامي دوباره"

کتابچه: "وبلاگ‌نويسی: دفاع از خودم"

ف.م. سخن: "داريوش آشوری و دنيای وبلاگ ها"

سيبستان: "مانيفست ايرانی وبلاگ"

ملکوت: "فراخوان مناظره درباره‌ی وبلاگ"

پريشان بلاگ: "ساخت‌گرايیِ اجتماعی در وب‌لاگ‌های فارسی"

هنوز: "شانه های نحیف وبلاگ و این همه بار سنگین"

دست‌نوشته‌های پراکنده: "وبلاگ چيست؟"

فلُّ سَفَه: "وبلاگ: نامه‌ای در بطری!"

ضميمه‌ای بر "غلط-نامه"ها (بخش دوّم)

حرف تعريف و جايگزين‌اش در فارسی

ايران که بودم، مدّتی "موسسه ملّی زبان" می‌رفتم. در ابتدای ورود، نخستين نکته‌ای که نظرم را جلب کرد، "حرفِ تعريف" بود. سپس آموختن آلمانی را که آغازيدم، ديدم حرف تعريفِ يکی-يکدانه‌ی انگليسی (The) به سه تا (Die ، Der و Das) افزايش يافت! دشواری استفاده‌ی به‌جا از حرف تعريف فوراً من را به اين نتيجه رساند که "حرف تعريف عجب چيز مزخرفی‌ست"! به خارج که آمدم و با انگليسی آشنا شدم، دريافتم که يکی از ضعف‌های زبان فارسی، نداشتن همين حرف تعريف است.

می‌دانيم که در انگليسی، اسمی مشخص را با حرف تعريف همراه می‌کنند، مانند: The Book که کتاب مورد بحث و مشخصی را معنی می‌دهد. در مقابل، موقعی که می‌خوانيم A Book، اين کتاب، هر کتابی می‌تواند باشد. در فارسی می‌دانيم که معمولآ از واحد "يک" قبل از اسم استفاده نمی‌کنند و به‌جای مثلاً "برايت يک کتاب خريدم" می‌نويسند: "برايت کتابی خريدم". شنيده بودم عدّه‌ای از روی امتناع، حتا کاربرد اين "يک" را نوعی غرب‌زدگی و دست‌اندازی و هجوم زبان‌های خارجی به فارسی شمرده بودند! از آنسوی، ما حرف تعريف هم نداريم و در هر دو شکل از همان "ی" الحاقی به آخر اسم استفاده می‌کنيم. بنابراين، نشان‌دادن "اسم خاص" و اسم عام" (بهتر است بگويم "اسم غير مشخص") کاری ناممکن است. با اين تفاصيل، چه چاره‌ای می‌توان انديشيد؟
اگر به ‌تيتر اين نوشته دقّت کنيد، متوجه می‌شويد که من غلط‌نامه را در ميان اين علامت "" قرار داده‌ام، به‌اين شکل: "غلط-نامه". ضمناً برخلاف رسم خودم -که غلط‌نامه را فقط با نيم فاصله می‌نويسم- در ميان‌اش خط فاصله‌ای نهاده‌ام. در نگاه خواننده اين عمل به چه تعبير می‌شود؟ می‌رساند که کلمه‌ی مرکّب غلط‌نامه، علاوه بر حمل معنای لغوی خود، به "مکان"ی نيز نظر دارد و وقتی خواننده متن را می‌خواند، متوجه می‌شود که اين مکان خانه‌ی خوابگرد است، چه هم‌اوست که يادداشت‌هايی را با چنين عنوان (غلط-نامه) و شيوه‌ای نگاشته است. پس، من برای ايجاد پيوند بين نوشته‌ی خودم و نوشته‌ی خوابگرد و نشان دادن اين‌که اين يادداشت مجرد نيست و ضميمه‌ی يک يادداشت ديگر است، واژه‌ی "غلط-نامه"ی او را مورد استفاده قرار داده‌ام. ضمناً اضافات خود را خارج از چارچوب اين علامت "" و بدون هيچ فاصله‌ای نوشته‌ام، اين‌طور: "غلط-نامه"ها و يا "غلط-نامه"ی خوابگرد. به اين طريق، اسم مرکّب "غلط-نامه" چون حالت گفت‌آورد (نقل قول) را دارد و از مکانی وام گرفته شده است، با قرار گرفتن در ميان علامت "" به "اسم خاص" تبديل شده است.

نخستين بخش اين يادداشت

ضميمه‌ای بر "غلط-نامه"ها (بخش نخست)

«عقل و زبان سالم ملازم يک‌ديگرند. زبان نه صرفاً وسيله‌ی بيان تفکر، که جزيی از ذات خود تفکر است. زبانی نارسا و نژند، حکايت از تفکر و عقلی پريشان دارد.»
ميلانی، عباس. تذکرةالاوليا و تجدّد. مجلّه ايران‌شناسی، سال 4، ش 1، بهار 1371، ص 50.

مقدمه:
این‌که حرکتِ سیّدرضا شکراللّهی و دوستانش -‌چون دامون مقصودی‌- در پیراستن نگارش فارسی بسیار سودمند و باارزش است، چندان نیاز به تکرار و تأکیدِ هم‌چون منی ندارد. فقط بایسته است از کنار این مهم نگذریم که: برای آن‌که در جهانِ رو به پیوستگی کنونی، سهم و دستی در ادب و فرهنگ داشته باشیم، ملزم به پی‌ريختن آيين نگارشی بابنيادی هستيم که از هر جهت يکدست، و با جهان مدرن هم‌خوان باشد. جالب اين‌جاست که ما ايرانيان، با روی‌آوردن به نوشتن رايانه‌ای، به حدّ قابل توجهی زبان فارسی را گسترانيده‌ و امروزه نيز، در پالودن رسم نگارش‌اش با زبان‌هايی کليدی هم‌چون فرانسه و اسپانيايی و آلمانی پهلو می‌زنيم.
خوب نوشتن و دانستن زبان يک بخش است و رعايتِ فاصله‌گذاری و علامت‌گذاری، بخشی ديگر و مکمل‌اش. هيچ تعهّدی نيز در کار نيست که "دبيری" آيين نگارش را تمام و کمال بداند و به‌کار بندد؛ اگر دانست و به‌کار بست، البته امتيازی بزرگ در کف دارد. آن‌چه مسلّم است، بسياری از اصول راهنمای نگارش همانا شاخصه‌های نگارشی‌يی است که پيش‌گامان خط رايانه‌ای -يعنی آمريکايی‌ها در زبان انگليسی- پی‌ريخته‌اند. اين‌روزها فرانسویان نيز که خود مدّعی آيين نگارش‌اند، با وجود امتناع و صف‌آرايی فرهنگی در مقابل زبان انگليسی، به آيين نگارش پيراسته‌ی انگليسی-آمريکايی (منظور علامت‌گذاری) -رفته‌رفته- گردن می‌نهند. به باور اين قلم و به همين خاطر، پيروی از اين آيين (البته با الحاق و فاکتورگيری چند ويژگی زبانی در علامت‌گذاری‌ها که به آن اشاره خواهد شد) و دوری از درهم‌آميزی ديگر سبک‌ها و شگردها از زبان‌های ديگر، پيراستگیِ آيين نگارش فارسی را حفظ و تضمين خواهد کرد. ناگفته نگذارم که از پيش‌تر، فصل‌نامه‌ی وزينِ "ايران‌شناسی" -زير نظر استاد دکتر جلال متينی و تنی چند از اساتيد برجسته‌ی تاريخ و فرهنگ ايران- با کوششی چشمگير، الگوی قابل قبولی از آيين نگارش را ارايه کرده‌اند که من خود نيز از آن در اين صفحه بهره می‌برم. در کنارش، کوشش‌های نشريه‌ی آدينه نيز واجد اشاره است. تلاش سيّدرضا شکراللّهی و دوستانش از آن‌جايی که از ويژگی "تارنمايی" برخوردار است، جلوه‌ی ديگری از کار تواند بود که ايجاد هم‌آوايی بين آن و "ايران‌شناسی" و ديگرانی که در همين زمينه می‌کوشند، در بالندگی‌اش تسريع کرده در تثبيت آيين نگارش سهم به‌سزايی خواهد داشت.
ادامه دارد...

چيزکی در مورد فارسی

گر مرکب تحقيق توانی به کف آری
سيّاره صفت، سيرِ سماوات توان کرد
عمادالدّين نسيمی

1- داشتم گشتی در "روزنامهء خاطرات اعتمادالسّلطنه"[1] می‌زدم نکته‌ای نظرم را جلب کرد: در آن روزگاران، ايرانيان از ماه‌های عربی به جای ايرانی استفاده می‌کرده‌اند! اگر امروز در ايران بر جای نام حشراتی چون "عقرب" و الفاظ بيگانه و بدفرمی همچون "سرطان، ربيع‌الاوّل، ذی‌الحجه و ..."، نام‌های زيبايی چون "اردی‌بهشت، بهمن، تير، مهر، آذر و ..." نشسته‌اند، ثمره‌ی تلاشی‌ست که در سده‌ی گذشته برای احيای زبان فارسی صورت گرفته است.
2- در پاکستان، تا قبل از انقلاب اسلامی زبان فارسی -پس از انگليسی- دوّمين زبانی بود که در مدارس به صورت "اجباری" تدريس می‌شد. امروز فارسی جای خود را به عربی سپرده است.
3- امروزه در سرزمين‌های فارس‌نشينی چون تالش و بخشی از قفقاز نه تنها کوششی برای احيای فارسی صورت نمی‌گيرد، بل‌که با سرمايه‌گذاری ترکيه، ترکی به سرعت در حال پيشروی و به پس‌زدن فارسی است.
4- در افغانستان، سياست انگليس نام فارسی را به "دری" تغيير داده است!
5- با تلاش فراوان تاجيک‌ها، زرتشت -شخصيّت برجسته و ملّی ايرانيان- به "تاجيکی" تغيير مليّت داده است!
6- ترک‌ها، مليّت سخن‌سرايان بزرگ ايرانی چون مولوی و نظامی و خاقانی و نسيمی را به سرقت برده‌اند!
7- مليّت دانشمندان برجسته‌ی ايرانی چون ابوريحان بيرونی، رازی و پورسينا (ابوعلی سينا)، اين بار توسط اعراب به سرقت رفته است!
8- خليج هميشه فارس در نقشه‌های جديد به "خليج‌العربی" تغيير نام يافته است!
9- مايکروسافت تا همين ديروز زبان کهن فارسی را پشتيبانی نمی‌کرد، امّا برای آذری دو نوع خط ارائه می‌داد!
...
ائتلاف خردسوز جهانی را می‌بينيد؟ می‌بينيد که چطور از بی‌مسئوليتی حکّام ايران سوء استفاده می‌کنند؟ اگر به خود نياييم، اگر خود در پی پاسداری از زبان و هويّت ملّی‌مان برنياييم، دور از انتظار نخواهد بود که به وضعيّت صد سال پيش -و چه بسا بدتر- پرتاب‌مان کنند. به خود آييم که شايد فردا دير باشد!

1- روزنامهء خاطرات اعتماد السّلطنه، به کوشش ايرج افشار. چاپ چهارم. تهران: انتشارات اميرکبير، 1377.

ملاحظاتی پيرامون نقش زبان در کانادا

"در اين يادداشت قصد، بازشکافی موضوع نيست بل‌که تنها اشاره به چند نکته است."
شانس اين را داشتم که برای اوّلين‌بار به مونترئال Montreal سفر کنم. نخستين واقعيّتی که نظرم را جلب کرد، پايه و اساس فرانسوی اين شهر بود. بر خلافِ آن‌چه که از "دو-زبانه" بودنش شنيده بودم، مونترئال شهری است فرانسوی -با "پايه‌ی نژادی و فرهنگی فرانسوی"- که در اثر گستردگی و قدرت نفوذ انگليسی و سيل مهاجرت و تبعات وجود فضای باز، مردم اين شهر تحت اجبار شرايط، فراگرفتن انگليسی را پذيرفته اند. با تمام اين وجود، هنوز تمامی تابلوهای راهنمايی در متروها و معابر عمومی به فرانسه است. عجيب‌تر اين‌که حتا قريب به‌اتفاق تابلوهای مغازه‌ها و تبليغات خيابانی -که قاعدتآ بايد تلاشی برای جلب مشتری بيشتر باشند- به زبان فرانسوی هستند! تصورش را بکنيد: شهری توريستی در آمريکای شمالی، با مغازه‌های فرانسوی! من البته اين پديده را در آلمان هم -با شدّتی بيشتر- ديده بودم. در آن‌جا تفاوتی نمی‌کند که انسان بهتر کار کند يا بدتر؛ مهم تنها اصليّت او است. حتا در اداره‌ی کار آلمان Arbeitesamt برای شغل يابی "جدول اولويّت‌ها" وجود دارد که طبق آن شانس يک آلمانی بيشتر از يک خارجی است. در واقع در چنين مواقع و از روی اين‌گونه "اولويّت‌ها" است که می‌شود فهميد نژاد و زبان چه نقشی را در کشوری بازی می‌کنند. اگر در کشوری "نژادی مرکزی" و "دينی رسمی" وجود داشته باشد، بروزِ تبعيض اجتناب‌ناپذير خواهد بود.
در مونترئال، در مغازه‌ی دونات‌فروشی با فروشنده‌ی جوانی برخورد کردم که فقط دو-سه کلمه انگليسی بلد بود! کنجکاوی امانم نداد که سکوت کنم؛ از همکارش پرسيدم: چطور ممکن است در کشوری چون کانادا، دختری جوان که احتمال دارد دانشجو هم باشد(حدسم در اين باره درست بود)، چند کلمه انگليسی بيشتر نداند؟! او نيز که چهره ای کاملآ فرانسوی داشت خاطر نشان کرد: اغلب کسانی که از مناطق مختلف استان کُبک Quebece به مونترئال مهاجرت می‌کنند، انگليسی بلد نيستند. خود او البته متولد مونترئال بود و بر اساس همان اجباری که اشاره‌اش رفت، انگليسی می‌دانست. شايد نشود از آن دختر جوان برای ندانستن انگليسی زياد خرده گرفت(که البته گرفتيم!)، ولی به‌هرحال من نوعی مقاومت و امتناع در رفتار اين‌گونه انسان‌ها می‌بينم. فکر می‌کنم اين‌گونه امتناع در شهری که رو به چند فرهنگی شدن می‌رود به‌طور "طبيعی" بروز می‌کند که البته در آينده به‌طور "طبيعی" نيز درهم‌شکسته خواهد شد.
تفاوت محسوسی که بين تورنتو و مونترئال وجود دارد، "نقش زبان" است. در واقع انگليسی در تورنتو نقش ارتباطی انسان‌ها را بازی می‌کند نه بيشتر، امّا زبان فرانسه در مونترئال "هويّت" بسياری از شهروندان فرانسوی نژاد را تشکيل می‌دهد. وقتی زبانی در محلی، نماد هويّتی گروهی از مردم باشد، بی ترديد نوعی حميّت در بين خودشان و نوعی صف‌آرايی فرهنگی در مقابل ديگرفرهنگ‌ها را موجب خواهد شد. در اين فضا، رسيدن به برابری و روابط سالم انسانی دچار اشکال می‌شود، زيرا اصرار بر زبان، اصرار بر حفظ هويّتِ ملّی است نه حفظ پل ارتباطی. در تورنتو، تازه واردين انگليسی را می‌آموزند تا از آن در زندگی روزمره‌شان استفاده کنند، در مونترئال حتی اگر فرانسه را کامل بياموزند، باز با فرانسوی تبارها تفاوت خواهند داشت. همين مسئله‌ی تبار –هرچند ناپيدا- نشستن بر پُست‌های کليدی را نيز تحت‌الشعاع قرار خواهد داد.
ما درست همين وضعيّت را در مورد زبان فارسی داريم. فارسی می‌تواند نماد هويّتی ما باشد(مثل آلمانی در آلمان، يا فرانسوی در فرانسه)، می‌تواند هم وسيله‌ی ارتباطی ايرانيان باشد(مثل انگليسی در آمريکا و کانادا). به‌گمانم، برای حفظ و ارتقای اين زبان و جلوگيری از تنش‌های احتمالی، به هيچ وجه نبايد بر "نژادی و اصل" بودن زبان فارسی تأکيد کرد، بل‌که به آن تنها بايستی مقامی در حد "پل ارتباطی با مردم و پيشينه‌ی تاريخی" را داد تا برای عموم ايرانيان مقبوليّت داشته باشد. در واقع برای ملّت شدن، نيازی نيست که پای نژاد و اصل و تبار به وسط کشيده شود؛ چند شاخصه نياز است که يکی از آن‌ها زبان مشترک مردم می‌باشد.