‏نمایش پست‌ها با برچسب روشنفکری. نمایش همه پست‌ها
‏نمایش پست‌ها با برچسب روشنفکری. نمایش همه پست‌ها

پنجشنبه، مهر ۲۴، ۱۴۰۴

محترم اسکندری و جمعیت نسوان وطنخواه

محترم اسکندری (1274 – 1303) روزنامه‌نگار برجسته‌ی ملی‌گرا و تجددخواه، پیشگام در آموزش و فرهنگ‌سازی، بنیانگذار اصلی و مدیر مهم‌ترین نهاد برابری‌خواهی زنان در عصر سردارسپهی رضاشاه بزرگ است: «جمعیت نسوان وطنخواه».

نشر و سردبیری مجله‌ی «جمعیت نسوان وطنخواه» را نیز هم‌او بر عهده داشت، که یکی از مهمترین اسناد تاریخی سیر تجدد در ایران است.



محترم اسکندری دختر محمدعلی میرزا اسکندری از موسسین "انجمن آدمیت" بود و از دوران طفولیت در کنار پدر در جلسات این انجمن شرکت می‌جست. 

فرازهایی از اساسنامه‌ی جمعیت نسوان وطنخواه به شرح زیر است:

تعلیم و تربیت و سوادآموزی دختران (تأسیس مدارس)  و زنان (تأسیس اکابر)؛

تلاش برای پرورش نسل جدید دختران با اصول علمی و اخلاقی؛

پرورشگاه برای دختران یتیم؛

تاسیس مریضخانه برای زنان بی‌بضاعت؛

تشکیل هیئت تعاونی به منظور تکمیل صنایع داخلی؛

ایجاد کارگاه‌ برای خودکفایی مالی زنان محروم و ساخت «باغچه کودکان» (مهدکودک) برای نگهداری از اطفالِ زنان شاغل؛

مساعدت مادی و معنوی نسبت به مدافعین وطن در هنگام جنگ؛

انتشار نشریات زنان و تئاتر... 

محترم اسکندری از مخالفین سرسخت حجاب و خرافات مذهبی بود و می‌گویند جستارها، سخنرانی‌ها، و گفتارهای او بر رضاشاه بزرگ تاثیر بسزایی داشته است. نیز همین مقالات مایه‌ی طرح شماری از لوایح قانونی و مساعدت دولت در تغییرات قانونی پایه به سود برابری‌خواهی و تجدد بوده است.

برای نمونه، در سال 1302، محترم اسکندری به همراه تنی دیگر از اعضای «جمعیت نسوان وطنخواه» به دیدار رضاشاه بزرگ (آن زمان سردار سپه) رفتند و از ایشان برای برپایی نخستین تئاتر زنان به نام «آدم و حوا» کسب تکلیف کردند؛ تئاتری که تمام عناصر آنرا زنان تشکیل می‌دادند. این حرکت در زمان خودش نوعی انقلاب فرهنگی تلقی می‌شد. با وجود فضای به شدت ملتهب تهران و مخالفت شدید آخوندها و قشریون مذهبی، رضاشاه با این حرکت ترقی‌خواهانه موافقت کردند، با تاکید بر پیشنهاد دیگر عضو انجمن نورالهدی منگنه که گفته بود بهتر است این تئاتر در پوشش مراسم عروسی برگزار شود تا حساسیت متعصبین را برنیانگیزد. رضاشاه بزرگ توصیه کردند برای همسران مسئولین نظمیه نیز کارت دعوت فرستاده شود تا پوشش امنیتی بهتری برقرار شود. 

از نگاه معرفت‌شناختی و بر اساس کارنامه‌ی عمر کوتاه اما بسیار پربار او، محترم اسکندری چه بسا از انگشت‌شمار پیشگامان برابری‌خواهی باشد که شایسته‌ی لقب "پهلوان" است.

یکی جام پر باره خسروان...... بکف برنهاد آن زن پهلوان (حکیم طوس فردوسی)

بی کم و کاست، محترم اسکندری قهرمان ملی ما ایرانیان است.


پنجشنبه، اسفند ۱۸، ۱۴۰۱

در روشنفکری (11)


 

هر چقدر هدفگذاری مهم است، فهم این نکته‌ی فلسفی مهمتر است: هدف همیشه دست‌یافتنی نیست! در مسیر رسیدن به هدف، بارها زمین می‌خوریم و باز برمی‌خیزیم... و در همین زمین‌خوردن‌های پیاپی است که ویران می‌شویم...

خواستن همیشه به توانستن ختم نمی‌شود!

Painting by Ornella Imber

پنجشنبه، فروردین ۱۸، ۱۴۰۱

پذیرش شرایط در مقابل کنارآمدن با شرایط

پذیرش شرایط با کنارآمدن با شرایط دو موضوع کاملاً مجزا و از جهاتی حتا متضاد هستند. پذیرفتن شرایط نگاهی در-جا-زن و قضاوقدری است که کنترل زندگی را خارج از اختیار انسان می بیند. در کنارش، انسانی که شرایط خود را می پذیرد خواه ناخواه باور دارد که لیاقتش همین شرایطی است که در آن زیست می کند. پذیرش شرایط، پشت کردن به پیشرفت است.

کنارآمدن با شرایط اما نشانه ی آگاهی از موقعیت، و از آن مهمتر خردمندی نهادینه در فرد است. در چنین حالتی، انسان شرایط خود را "موقتی" می داند؛ و تنها محلی برای گذر. چنین انسانی، قابلیت های خود را بر مبنای شرایط زیست-محیطی که در آن قرار دارد تعریف نمی کند. به جای تسلیم شدن به شرایط، راه همسازی با شرایط بر می گزیند و از آن در وقت مناسب گذر می کند و به شرایط بهتر پا می گذارد.

 به راستی تعریف ما از خود چیست؟ آیا محیط ما را تعریف می کند یا ما محیط را؟ آیا زندگی ما را می سازد یا ما زندگی را؟ مرز اختیار و بی اختیاری در کجاست؟

انسان پویا مدام در حال "شدن" است. او به ایستایی در زندگی باور ندارد، از این روست که مدام در حال تکاپوست. او در مقابل ناملایمات سر تسلیم فرود نمی آورد و سختی ها او را نمی شکند. او تجربیات مفید خود را با دیگران -و نسل بعد از خود- به اشتراک می گذارد. در کنارش، از تجربیات دیگران نیز کماکان می آموزد. جریان زندگی او بی وقفه است، چه او خود در جریان است.

شرایط اگر ما را تسلیم کرد، آنجا دیگر انتهای کار است! اگر بر شرایط مسلط شدیم و مدیریتش کردیم، همچنان زنده ایم و در جریان.  

پنجشنبه، خرداد ۳۰، ۱۳۹۲

چند کلمه در باب نقش روشنفکر

وظیفه‌ی روشنفکر همراهی کور با نظام حاکم یا بخشی از آن نیست؛ وظیفه‌اش مخالفت کور با نظام نیز نیست (نگاه چپ)؛ نقادی صرف نیز نیست (برخلاف بعضی مکاتب اروپایی که روشنفکر را در "منتقد" تعریف می‌کنند)؛ همراهی یا مخالفت با جریان اجتماع هم ربطی به چارچوب فکری/منطقی روشنفکری ندارد. روشنفکر کارش "فقط" تبعیت از برداشت مسئولانه‌ی خودش از اوضاع است. روشنفکری که خط خود را از اجتماع بگیرد،‌ چیزی بیش از یک پوپولیست منحط نیست و نقشی ارتقایی برای جامعه ایفا نخواهد کرد.
روشنفکر بر پایه‌ی شرایط موجود خواست‌های خود را مطرح نمی‌کند، بل‌که بر اساس خواست‌هایش، شرایط موجود را تغییر می‌دهد. خواسته‌های روشنفکر اگر هماهنگ با شرایط روز باشد، هیچ چیز تغییر نخواهد کرد و فقط دور فرسایشی و باطل فعلی تجدید حیات خواهد یافت. روشنفکر با ساخت جهانی ذهنی،‌ به آفرینش جهانی نو در عینیت کمک می‌کند.
روشنفکر کارش افزایش توقع اجتماع از مقوله‌ی "کیفیت زندگی" است، نه تقلیل آن. کار روشنفکر بالابردن کیفیت اندیشه و اندیشیدن است. تنها با افزایش خواسته‌ها و پرورش نگرش به زندگی است که جامعه متحول می‌شود. با همسازکردن خواسته‌های یک اجتماع با شرایط روز و ایجاد بالانس بین "توقع جامعه" و "وضع موجود"، جامعه خواهد ایستاد و وضع فعلی خودش را بازتولید خواهد کرد. روشنفکر کارش افشای پلشتی یک نظام سرکوبگر است.

روشنفکر می‌تواند از آن‌ دیدگاهی که می‌پسندد الگوبرداری کند، اما قبل از انتقال آن به مخاطب بایستی آن ایده را درون دستگاه گوارش ذهن خود هضم و جذب کند. این است فرق دکلمه‌ی طوطی‌وار با انتقال فکر نو.
کار روشنفکر تبعیت از وجدان و شعور خود است، بدون خوردن نان به نرخ روز و همراهی مصلحت‌طلبانه یا منفعت‌طلبانه با جریانی خاص. این است مسئولیت روشنفکر.

پنجشنبه، آبان ۳۰، ۱۳۸۷

در تنهایی انسان

انسان‌هایی که راه‌های مختلف زندگی را آزمایش می‌کنند و به نتیجه‌ نمی‌رسند، اغلب در خط مذهب، صوفی‌گری، عرفان، بودیسم، یوگا... و از این دست می‌افتند. این‌ها همه‌ دست‌هایی‌اند از یک اختاپوس واحد. اگر کسی در راه زندگی به ورشکسته‌گی برسد، با چسبیدن به "آرامبخش"‌هایی که ذکر شد به واقع برگه‌ی انحطاط خویش را مهر کرده است.

زندگی گاهی انسان را به تنهایی می‌کشد. تنهایی دنیایی‌ست که در آن فقط خودت مرد میدانی و بس. گاه تاریک است و اغلب ابری؛ وقتی هم که نوری هست، برای این است که ناظر بودن دیگران با هم باشی. پاسخ کلام در عالم تنهایی چیزی بیش از انعکاس نیست... تاب تنهایی را هر کسی ندارد.

انسان اصولاً نمی‌تواند تنها بماند. تنهاترین تنهایان باز در خیالش در جست‌وجوی دیگری‌ست؛ در گفت‌وگو و همراهی با دیگری‌ست. باز در تلاش آزمودن راهی نو است:
“من اینجا بس دلم تنگ است و
هر سازی که می بینم بد آهنگ است.
بیا ره توشه برداریم
قدم در راه بی‌برگشت بگذاریم
ببینیم آسمان هر کجا آیا همین رنگ است؟
(اخوان ثالث)

زندگی تنها با عقل و منطق و استدلال خیلی سخت است. شاید هم بشود گفت این‌ها برای زندگی کافی نیستند. کفایت‌شان را موقعی می‌شود سنجید که در عالم تنهایی بود.

دوشنبه، آبان ۰۲، ۱۳۸۴

در روشنفکری (10)



روشنفکر انسانی‌ست تاريخ پژوه. او "وضع تاریخی" و "شرایط رخداد" را برمی رسد تا در زمان حال، تاریخ تکرار نشود. ابزار کنکاش او برای فهم تاریخ انتقادی است. از اینرو، نگاه تاریخی روشنفکر، نگاهی "عبرت آموز است" برای درس گرفتن از تاریخ و "خلاق" (برای ارائه راه حل برای برون رفت از بغرنج های تاریخی".

Painting by Gustav Klimt

یکشنبه، آبان ۰۱، ۱۳۸۴

در روشنفکری (9)

روشنفکر می‌داند که زبان چيزی است فرای "وسیله‌ی ارتباطی" انسان‌ها. "کلمات" تنها ترجمان فکر نيست، بل‌که مصالح ساختمان فکر است. يعنی نظام فکری، حس، خودآگاه-ناخودآگاه و تمامی ذهنيت انسان از "زبان" او مايه گرفته و از درون آن توليد شده و بخش اعظم آن درون همين زبان باليده است. به اين خاطر، روشنفکر کسی‌ست که به زبان خود تا حدودی رويکرد هویتی دارد.
پ.ن: بعضی اين "رويکرد هویتی" را به "دلبستگی" ترجمه می‌کنند که خود نوعی فروکاستن است.

شنبه، مهر ۳۰، ۱۳۸۴

در روشنفکری (8)



انسان مومن یا به‌قولی "ايمان‌دار" نمی‌تواند روشنفکر باشد. ايمان يعنی فقدان چون‌وچراکردن. بحث ايمان به اديان و مذاهب منحصر نمی‌شود، بل‌که ايدئولوِژی‌های رنگارنگ (ناسيوناليستی، صوفيستی، عرفانی، فمينيستی، کمونيستی، سوسياليستی،... و حتا اومانيستی) را نيز دربر می‌گیرد. روشنفکری خصم جزم‌گرایی و ايستايی است. برای او، هيچ چيز غير قابل تغيیر و نقد نيست، امّا اين خاصيت به اين معنا نيست که او در پی تغيیر و نقد "همه‌چيز" است. پس: روشنفکر مارکسيست، روشنفکر مذهبی، روشنفکر ملی‌-مذهبی... اصطلاحات مصطلحی هستند سراسر بی‌معنا.

Painting by Salvador Dali

جمعه، مهر ۲۹، ۱۳۸۴

در روشنفکری (7)



"روشنفکری" مترادف با "انسان‌گرایی" (اومانيسم) نيست.
در اومانيسم:
اومانيسم به معنای انسان‌محوری و انسان‌گرایی است. اومانيسم انسان را در مرکز می‌نشاند و هر چه ديگر هست را پيرامو‌ن‌اش. امّا خبطی که اومانيسم مرتکب می‌شود تعريف ايده‌‌آليستی‌ای است که از انسان به‌دست می‌دهد. در اين تعريف، انسان جمع همه‌ی صفات عالی است. با عنايت به اين واقعيت که چنين انسانی هنوز در کره‌ی خاک زاده نشده، چنين تعريفی نيز با واقع‌گرایی سازگار نتواند بود. اگر شاخصه‌ی مهم روشنفکر را واقعگرابودن او بگيريم، پس نه تنها روشنفکری در نگرش (ايدئولوِژی؟) انسانگرایی تعريف نمی‌شود، بل‌که از جهتی در تضاد با آن قرار می‌گیرد.
Painting by Claude Monte

در روشنفکری (6)



زبانی که روشنفکر به‌کار می‌گیرد روان است، نه خاک‌گرفته. شاهدی که روشنفکری برای استدلال‌هايش می‌آورد نيز امروزی و مدرن است. به همين لحاظ، اگر او در متن‌های کهن و مذهبی به‌دنبال مدرک کلام بگردد، روشنفکری را بدرود گفته! روشنفکر به‌ناگزير منتقد گذشته است.
می‌گویند "فرد را می‌شود از دوستانش شناخت"! اساس اين حرف بر اين است که انسان هر چه باشد، با "هم‌جنس" خود همنشينی می‌کند. روشنفکر نيز افراد و متن‌هایی را واگو می‌کند که به مذاق تفکرش خوش بيايد. این‌جاست که دست آدم واپسگرای روشنفکرنما رو می‌شود!
Painting by Paul Cezanne

پنجشنبه، مهر ۲۸، ۱۳۸۴

در روشنفکری (5)




روشنفکر البته که تاريخ مصرف دارد، زيرا هيچ طرزفکر، شعور و دانشی دائمی نيست. او تابعی از وضع و دانش موجود است، اما جلوتر از عامه. پس گذشته را با معيار امروز سنجيدن خطاست. در عين حال، سنجش گذشته، دغدغه‌ی دائمی و حتا شاخصه‌ی روشنفکر است. روشنفکر گذشته را چراغ راه آینده می کند و برای روشنگری بر کورچاله ها نور می تاباند. او چراغدار جامعه است.

Painting by Piet Mondrian

چهارشنبه، مهر ۲۷، ۱۳۸۴

در روشنفکری (4)



حساب کار روشنفکری تشريکِ مساعی است نه اثرگذاری صرفاً يک‌طرفه. روشنفکر در تب و تاب اجتماع -و جهان- می‌آموزاند و می‌آموزد. به‌واقع کسی که قصدش فقط اثرگذاشتن بر آدم‌های ديگر (کم‌دانش‌تر؟) از خودش است، يا معلّم است یا فعّال سياسی. اصرار در تغيیر ديگران پا در جزم‌انديشی دارد نه روشن‌بينی. يعنی اساس تاثیرگذاری در نفس خود زير سئوال است. به همين خاطر، مخاطب روشنفکر مردم عامی نيستند.
اگر فضولی‌های روشنفکر به گفتمان دامن بزند، او به هدفش رسيده است (اگر کلاً هدفی برای روشنفکری درنظر بگيرم؟). او باید شمعی بیافروزد و باعث شود اندیشه ای در ذهن مخاطب نطفه زند.

Painting by Grandma Moses

در روشنفکری (3)


روشنفکر تابع اقليم نيست، امّا وابسته به جغرافياست. مهمتر، روشنفکر ریشه در پهنه ی هویتی دارد. همان‌قدر که اصطلاح "روشنفکر بومی" بی‌معناست، "روشن‌فکر جهان‌وطن" از آن‌هم بی‌معناتر. از آن‌جایی که انسان با "زبان" خود فکر می‌کند (با زبان خود خواب هم می‌بيند!) و فکر در زبان ساخته می‌شود، از بستر زبانی خود کنده نمی‌شود. اگر نيز کسی دانش خود را در زبان ديگری به‌دست آورده باشد، در ذهن مدام در حال ترجمه‌ی دانسته‌ی خود به زبان مادری‌ست. و باز، ورود به حوزه‌ی زبانی ديگر، فقط جای يک زبان را با زبانی ديگر عوض می‌کند، به همين خاطر، اصل "مايه‌گیری از زبان" پابرجا می‌ماند.

Painting by Eric Drooker

سه‌شنبه، مهر ۲۶، ۱۳۸۴

در روشنفکری (2)




رسالت روشنفکری چيست؟ به‌واقع هيچ! اصلاً قائل‌شدن رسالت برای روشنفکری خودش خبطی‌ست در اساس فهم از روشنفکری. وقتی "روشنفکر" تعريف مشخصی ندارد (و نمی‌تواند هم داشته باشد)، هنگامی‌ که هدف مشخصی ندارد، چگونه ممکن است رسالت برای آن قائل شد؟ برای روشنفکر فقط می‌توان "شاخصه"‌هایی را -آن‌هم با توجه به وضع اجتماع و فرهنگ خود او و سپس انطباق آن با وضع روز جهان- برشمرد، امّا تعريف آن به شکل عام ممکن نيست و تقلايی‌ست بيهوده.

Painting by Pablo Picasso

دوشنبه، مهر ۲۵، ۱۳۸۴

در روشنفکری (1)



روشنفکری که فقط می‌پرسد، چيزی‌ است در حد مزاحم و مدعی‌العموم نظم و مکانيسم اجتماع! توصيه‌ی سازنده اين است که روشنفکر بخواند، جست‌وجو کند و بیش از همه‌ی اين کارها، خودانديشد. اين از همان جزم بنيادين انسان مايه می‌گيرد که هميشه "قضاوت" را بر "ادراک" ترجیح می‌دهد و چنين است که روشنفکر قصه‌ی ما، خود را در مقام "معلّم اخلاق"، "آموزگار" یا "دادستان" جامعه می‌نشاند. روشنفکر تنها فردی است از افراد، نه بيش، با نقشی که دقيقاً مشخص نيست که چيست!

Painting by Mahmood Farshchian