خودویرانگری در انسان: 3- شرم

احساس "شرم" با دو حس "گناه" و "خشم" در پیوند ارگانیک است. خاستگاه روانی انسان شرمگین، باختن در هر رقابتی است. مصالح ساختمان ذهنی انسان شرمگین چنین روحیاتی است: او بهتر نیست، کافی نیست، قادر نیست، شجاع نیست و الخ. از این رو، او از حضور در هر میدانی ابا دارد؛ بسته به مقدار شرمساری‌اش. بر اساس این خصائل، او چون باخت خود را از قبل پذیرفته، استقلال عمل ندارد و بانی در هیچ حرکتی نیست و زندگی‌اش را واگذارده تا کسی دیگر برایش برنامه‌ریزی کند.

انسانی شرمنده، از ابتدا قبول کرده که عملش خطاست، برای این‌که خجالت خطاهای گذشته را بر گرده دارد. انسان شرمنده، قبل از آغاز حرکت پذیرفته که تلاشش کافی نیست و او را به جایی نخواهد رساند. آدمی شرمگین باور دارد که حضور و عضویت‌اش در جمع سازنده نیست و بهتر است در کناری خاموشی گزیند. این روحیات، مصداق بارز خودویرانگری هستند.

چارچوب‌گذاری برای کودک (بکن، نکن‌های والدین و سیستم آموزشی) و نیز مقایسه با مورد بهتر (دانش‌آموز بهتر، همسایه یا بچه‌های فامیل بهتر، الخ.) کودک را موجودی شرمسار بار می‌آورد. ملاحظهیکاریهای تصنعی و سنتی انسان را به فردی واکنشگر و باخته مبدل میکند. ملاحظهی پیروانه، در حکم به سنگلاخ انداختن مسیر آزادی و بلوغ فردی است.
 شرایط سرکوبگر تربیتی در خانواده و مدرسه و قوانین دست‌وپاگیر نوشته یا نانوشته‌ی اجتماعی، شرم را در مسیر رشد به کودک تزریق می‌کند و وقتی که بزرگ شد، چون انسانی منفعل -ناخودآگاه- همین رفتار را روی کودک خودش و اجتماعش تکرار می‌کند و این سلسله‌ی فرسایش را نقطه‌ی پایانی نیست.*

برای فائق‌آمدن بر حس شرم، نخست باید قبول کنیم که شرمندگی، شرمگینی، خجالت و امثالهم خصلت‌هایی نکوهیده هستند نه پسندیده. شوربختانه بعضی از گونه‌های فرهنگی، این روحیات را چون "ارزش‌های والای انسانی" می‌پسندند و در ترویج آن می‌کوشند! دستگاه‌های دینی و سیستم‌های تربیتی را که مشوق "شرم" هستند بایستی نادیده گرفت. بایستی سیستم ارزشگذاری خود را در مقابل این روحیات برنامه ریخت و نه هماهنگ با آن‌ها. این گام نخست است.

دوم: باید عمیقاً درک کنیم که باختن در هر کاری به‌منزله‌ی پایان آن نیست، بل‌که تازه آغاز حرکت است. بایستی به این باور بنیادی رسید که زمین‌خوردن بخشی طبیعی از مسیر حرکت است، درست مثل کودکی که می‌خواهد راه‌رفتن بیاموزد و هی زمین می‌خورد تا بالاخره می‌ایستد و بعد راه می‌افتد. بذر این روحیه را بایستی در روان خود بکاریم و پرورش دهیم تا به بنیاد معرفت‌شناختی ما بدل شود.

سوم: این‌که باید ذهن خود را از دنیای رقابت رها کنیم و فقط با قابلیت‌ها و استعداد‌های خود به رقابت بپردازیم. راه ارتقا همراه با خوشحالی درونی جز این نیست. در این حالت دیگر شخص ثالثی باقی نمی‌ماند که در مقابلش شرمنده باشیم. حضور در دنیای رقابت به منزله‌ی بردن از یک عده و باختن به عده‌ای دیگر است و این باختن‌ها، انسان را بالاخره از پا درمی‌آورد. رقابت با قابلیت‌های خود اما چیزی نیست جز رشد و توسعه‌ی خود. این نقطه‌ی آغاز خودسازی و باور به خود است.

*شاید "مسخ" کافکار یکی از بهترین نمونههای هنری سلسله مراتب سرکوبگر خانوادگی را به تصویر کشیده باشد. 

خودویرانگری در انسان: 1- احساس گناه

احساس گناه شاید ویرانگرترین خودویرانگر باشد. آدمی که خود را گناهکار قلمداد می‌کند، دائماً در حال سرزنش خویش است. انسانی که گناه بر پشت‌اش سنگینی می‌کند، در کشمکش دائم با اشتباهات خود در گذشته است و لحظه‌ای نمی‌تواند از آن‌چه دیگر تمام شده بیرون بیاید. گناهکار خودش را چندان دوست ندارد و به همین لحاظ، از ضعف عزت نفس و طبعاً اعتماد به نفس رنج می‌برد. گناهکار هنگام مرور اشتباهات گذشته‌ی خویش، خواسته یا ناخواسته خود را بر صندلی اتهام می‌نشاند و تقصیرها را به گردن می‌گیرد. از این روست که او، او که دیگر در جدال با بار سنگین گناه از پا افتاده، به قابلیت‌های خویش بی‌اعتماد است و خلاقیت‌هایش آن‌طور که باید نطفه نمی‌بندند.

انسان گناهکار خود را در منظومه‌ی گناهش تعریف می‌کند و از آن معنا می‌گیرد. وقتی بستر زندگی انسان بر یک حس سنگین ویرانگر شالوده ریخته شده باشد، چگونه ثمر خواهد داد؟ باقچه‌ای که ول شده باشد، چگونه گیاهی در آن عمل خواهد آمد؟ علف هرز نیازی به آبیاری یا حتا آفتاب دائم ندارد؛ باقچه را به سرعت خواهد پوشاند. این درست حکایت انسانی است که تسلیم حس گناه خود شده و میدان ذهن را برای رشد و تکثیر علف هرز منفی‌بافی رها کرده است.

زندگی انسان گناه‌کار در مدار "سوختن و ساختن" دور می‌زند. او امکانات درونی خود را برای برون‌رفت از وضع روحی موجود کافی نمی‌داند، به همین لحاظ، از قبل وا داده است. انسان گناهکار، همین احساس خودویرانگر را در همنشینی به دیگران تزریق می‌کند. گناهکار، مولد بی‌روحیه‌گی و نماینده‌ی باختن است.

اصل در تغییر روحیه‌ی خودویرانگر گناه‌کاری، این باور فلسفی است که گذشته‌ها دیگر گذشته است و هیچکس را یارای بازگرداندن زمان به عقب نیست. این جمله‌ی در ظاهر بدیهی، رمزگشای قفل چنین احساس خودویرانگری است. اشتباهات گذشته را با بهترشدن بایستی جبران کرد و آن‌ها را که جبران‌کردنی نیستند، بایستی بخشید. بخشش را بایستی نخست از خود شروع کرد و کرده‌های خویش را یکی بعد از دیگری عفو کرد. به‌راستی چه کسی در زندگی‌اش اشتباه نکرده است؟ اشتباه بخشی جدایی‌ناپذیر و بسیار طبیعی از زندگی بشر است و نبایستی از آن داغ ننگی ابدی برای خود ساخت.
 بایستی رفتار دیگران که باعث رنجش ما شده را نیز بخشید. ذهنیت انتقام‌گیر و خودخور گناه‌آلود را یک‌جا برای همیشه بایستی رها کرد. تنها از این طریق است که می‌شود "آزاد شد" و به فراسو نظر کرد و سازنده‌ی آینده‌ی خود بود.

اصرار بر تغییر دیگران!

یکی از بیهوده‌ترین کارها، اصرار بر تغییر دیگران است. این کار اغلب نه ممکن است، و نه سازنده. انسان‌ها خمیر در دستان ما نیستند که بخواهیم آن‌ها را آن‌گونه که خود فکر می‌کنیم درست است فرم بدهیم! اگر قرار باشد تغییری ایجاد شود، آن تغییر از بیرون نباید هدایت شود.
کسی اگر از روی مسئولیت اجتماعی یا میل فردی، به این باور برسد که در افکار دیگری باید تغییری ایجاد کرد، سازنده‌ترین کار این است که بر او اثر بگذارد. اثرگذاری مثبت بر دیگری، زمینه‌ی اندیشیدن را برای او فراهم می‌کند؛ اجازه می...‌دهد که او، اگر خواست، با تصمیم خود تغییر کند. این‌که ما برای دیگری حق انتخاب قائل شویم، دنیایی فاصله دارد با این‌که بخواهیم به‌جای او فکر کنیم و تصمیم بگیریم.
کار ما تحمیل باورهای خود به دیگران نیست؛ کار ما تنها این است که تجربیات خود را با دیگران به‌اشتراک بگذاریم و آن‌چه زندگی ما را رنگین کرده است را به آن‌ها معرفی کنیم. با انتقال تجربه‌ها، معلومات و حس‌های مثبت است که می‌شود دیگری را برانگیخت و بانی اثر شد.

جایگاه "من" در تصویر درونی

بعضی از انسان‌ها بر اثر یک "اتفاق" در جایگاهی قرار می‌گیرند که مال آن‌ها نیست. بعد از مدتی اما، تقریباً در اکثریت موارد، خیلی زود این جایگاه را از دست می‌دهند و به نقطه‌‌ی اول خود برمی‌‌گردند! مثلاً کسانی که بلیط بخت آزمایی (لوتو) می‌برند، برای مدتی طعم ثروت را می‌چشند، اما به‌سرعت این ثروت را تباه می‌کنند و به همان وضع قبلی برمی‌گردند. یا کسانی که با ظاهرسازی، خود را در قالبی فروبرده‌اند که برازنده‌ی آن‌ها نیست، بعد از مدتی دست‌شان رو می‌شود. چرا این گردونه همیشه تکرار می‌شو...د و چه کسی مسبب این وضع است؟
انسان هنگامی می‌تواند در جایگاهی جا بیافتد، که از لحاظ "تصویر درونی/ذهنی" خود را در آن ببیند و با اجزایش همخوانی داشته باشد. این فرمول در ظاهر ساده، بنیاد زندگی بشر را ساخته است. تصویر درونی باوری است که ما از قابلیت‌ها و استعدادهای خود داریم؛ آن جایگاهی است که برای خود تصویر کرده‌ایم. تمامی اضلاع زندگی، از اقتصاد بگیرید تا روابط انسانی، مشمول همین فرمول می‌شوند.
انسان خود را با کسانی محشور می‌کند که تصویر ذهنی او آن‌ها را مناسب رابطه تشخیص داده باشد. اگر بر اثر "اتفاق"، فرد با کسانی مرتبط شود که از مرتبه‌ی او بالاتر هستند، پس از زمان کوتاهی و به هر ترتیبی که شده، خود او اسباب به‌هم‌خوردن رابطه را فراهم می‌کند و به جمع دوستان قبلی‌اش برمی‌گردد. اگر کسی بیش از ظرفیتش توجه و احترام ببیند، نمی‌تواند آن‌را تحمل کند و با پرخاش، آن‌ را پس خواهد زد.
درآمدزایی در زندگی نیز کاملاً مرتبط با تصویر درونی است: ما به میزانی دنبال پول می‌رویم که خود را در آن حد ببینیم. کوچک‌بینی انسان از خودش او را در نقطه‌ای نازل نگه می‌دارد؛ آن نقطه‌ای که او فکر می‌کند شایسته‌گی‌هایش در همان حد است.
آیا شایسته‌گی انسان در همین حدی است که او در آن قرار دارد؟ بسیاری همین اعتقاد را دارند و مرتبه‌ی افراد را از جایگاه آن‌ها شناسایی می‌کنند. من شخصاً موافق با این نظر نیستم. معتقدم انسان می‌تواند تصویر درونی و باور خویش از خودش را ارتقا بدهد. با ارتقای تصویر درونی، ما به جایگاهی مرتفع‌تر صعود می‌کنیم که آن جایگاه، نمایانگر شایسته‌گی‌های "فعلی" ماست. هر چه تصویر درونی را ارتقا دهیم، کنش خود را ارتقا داده‌ایم و به تبع آن، موقعیت ما نیز ارتقا می‌یابد.
مهم نیست که دیگران چه قضاوتی راجع به شما دارند. مهم این است که خود شما چگونه خود را قضاوت می‌کنید و چه جایگاهی به خود می‌دهید. ما انسان‌ها نخستین ارزیاب خویش هستیم و حق داریم این ارزیابی را با توسعه‌ی درونی خویش و گسترش استعدادها و قابلیت‌های‌مان بهینه‌سازی کنیم.

نیروی انجام

بیل کازبی جمله‌ی مشهوری دارد به این شکل:
"In order to succeed, your desire for success should be greater than your fear of failure."
ترجمه‌اش:
«برای این‌که موفق شوید، جوشش درونی شما برای موفقیت باید بزرگ‌تر از ترس شما از موفق‌نشدن باشد.»
این آموزه تنها یکی از نشانی‌های جاده‌ی موفقیت نیست، بلکه چراغی است که تمام مسیر بالارونده‌ی زندگی را روشن می‌کند. اگر انسان از انجام آن‌چه لازم است واهمه داشته باشد، از مسیر طبیعی زندگی‌اش واپس خواهد ماند و همین‌طور در سراشیبی سقوط سرعت خواه...د گرفت.
ما اگر از انجام کاری که باید انجام شود بیم داریم، باید آن‌را چالشی برای خود قرار دهیم و به خود بگوییم: هر طور که شده، باید انجامش بدهم! مثلاً اگر باید در جمعی حاضر شوید که به‌خاطر یک‌سری رودربایستی‌های فامیلی از حضور خود شرم دارید، باید شرم بی‌مورد را کنار بگذارید و مخصوصاً آن‌جا بروید. اگر بر اساس معذوریتی اخلاقی، نمی‌توانید شخصی را که مزاحم زندگی شماست از صحنه‌ی زندگی خود بیرون کنید، بی‌مدارا باید این کار را انجام دهید. اگر کسی در فهرست فیسبوک به اعتبار شما صدمه می‌زند اما با این وجود دست‌تان به حذفش نمی‌رود، باید مصمم و بدون لحظه‌ای تردید این کار را بکنید. اگر عاشق کسی هستید و خجالت می‌کشید پیام عشق خود را به او برسانید، بدون کشتن وقت باید عشق خود را ابراز دارید.
چه کسی در زندگی‌اش از این‌گونه موارد ندارد؟ بهترین زمان همین الان است که بر ترس‌هایی که شما را از حرکت به جلو وا می‌دارد چیره شوید و گام اول را بردارید. وقتی این گام را برداشتید، یک مرحله از قبل بزرگ‌تر شده‌اید و هیچ‌گاه به مرحله‌ی قبلی باز نخواهید گشت.

راهِ به‌دست آوردن

برای به‌دست‌آوردن هر چیزی، کوچک یا بزرگ فرقی نمی‌کند، باید از یکسری چیزها گذشت. یعنی مثلاً اگر می‌خواهیم در فلان رشته تحصیل کنیم، باید زمان کافی و تلاش کافی روی آن بگذاریم. حال می‌شد این وقت را روی چیز دیگری گذاشت، اما چون آموختن آن رشته برای ما "مهم‌تر" است، ترجیح می‌دهیم وقت خود را صرف آن کنیم. این معادله‌ی دووجهی در تمام ابعاد زندگی جاری است.
برای این‌که به فلان نقطه سفر کنیم، باید وقت بگذاریم، بنزین مصرف کنیم، از کار خود بگذریم و ... هزینه‌هایی از این دست را متحمل شویم. و...قتی در یک جمع حضور داریم و می‌خواهیم با فرد ویژه‌ای هم‌کلام شویم، تبعاً این کار باعث می‌شود که هم‌صحبتی با دیگران را از دست بدهیم. این اتفاق در هر کاری که فکرش را بکنید می‌افتد؛ چه متوجه‌اش باشیم، چه نباشیم.
دانستن این واقعیت به ما کمک می‌کند که بدانیم برای به‌دست‌آوردن آن‌چه برای ما باارزش است، باید هزینه‌‌اش را نیز بپردازیم و از خیر چیزهای دیگری که می‌شد به‌دست آورد یا همین الان داریم بگذریم. وقتی اول کار این‌را بدانیم، راحت‌تر می‌توانیم با موضوع کنار بیاییم.
نکته‌ی دیگر این است که انسان باید بفهمد برای رسیدن به نقطه‌ای مرتفع‌تر و به‌دست‌آوردن چیزی که در مغزه ارزش بیش‌تری دارد، باید از چیزهایی که ارزش کم‌تری دارند بگذرد. این رویه، ترجمان از خود گذشتگی و فداکاری است.
سر فرصت بیش‌تر به این موضوع خواهم پرداخت.

بن‌بست و راه خروج از آن

انسان‌هایی که به بن‌بست رسیده‌اند، خودآگاه یا ناخودآگاه، اطرافیان خود را نیز به بن‌بست می‌کشانند. آدمی خودخور و تماماً گرفتار، کارش تولید گرفتاری است. در مقابل، انسان‌هایی که در مسیر درست زندگی هر روز بیش‌تر شتاب می‌گیرند، خودآگاه یا ناخودآگاه برای اطرافیان خود مولد حرکت می‌شوند.
انسان‌هایی که در زندگی‌ای ایستا دارند درجا می‌زنند، اطرافیان خود را نیز به فرسایش می‌کشانند. پژمردگی و روح کسالت‌بار فرد، آن‌که به این روحیه خو گرفته و به آن هم‌چون "ارزشی انسانی" می‌نگرد، ارتعاشش فضای اطراف را دربر می‌گیرد. نقطه‌ی دیگر آن‌هایی هستند که هر روز چیز جدیدی می‌آموزند و اندوخته‌ای به کوله‌بارشان افزوده می‌شود. آن‌ها حتا اگر خود ندانند، تشویقی می‌شوند برای اطرافیان‌شان که در همین مسیر گام بردارند.
این‌، دو سو از خصلت انسان‌ها است و تبعات همنشینی با افرادی از هر گونه. زندگی ما که در بیش‌تر مواقع تابعی است از زندگی اجتماعی‌مان، همین‌گونه جلو می‌رود یا پس می‌نشیند. انتخاب هم‌نشین مناسب، تا به این میزان اهمیت دارد.

تا کجا می‌شود امیدوار بود؟

همه‌چیز که خوب پیش می‌رود، امیدوار‌بودن خیلی طبیعی است، اما وقتی پای گرفتاری به زندگی ما باز شد، تا کجا این روحیه‌ی امیدوار را با خود همراه داریم؟ وقتی همه چیز خوب پیش برود، انسان نیز مسیر طبیعی زندگی‌اش را می‌پیماید. اما وقتی مشکلات یکی از پس از دیگری ما را با خود درگیر کردند، تازه آن‌گاه است که آزمون "توسعه از درون" آغاز می‌شود. در این هنگام، انسان‌ها به دو گروه تقسیم می‌شوند: گروهی راهِ حل اندیش که مشکلات را از پیش پای خود برمی‌دارند و به‌پیش می‌روند و گروهی که زیر تلنبار مشکلات کمر تا می‌کنند. گروه نخست امیدواری خود را نمی‌بازند؛ گروه دوم اما، شکوه‌کنان و زانوی غم بغل بگیرانی هستند که با چند باد پیاپی، بادبان‌شان می‌شکند.
تا زمانی که انسان راهِ مقابله با مشکلات را نیاموزد و در این میدان پا نگذارد، رشد واقعی را تجربه نخواهد کرد. هر مشکلی را باید چالشی دید برای بزرگ‌شدن.

نوشتن از سر آزرده‌گی

نوشتن از سر آزرده‌گی همیشه مایه‌ی پشیمانی است. حتا اگر بهترین مفاهیم زندگی در نوشته‌ای از سر آزرده‌گی گنجانده شود، باز نیرویی در آن نیست که کسی را برانگیزد. نوشته از روی آزرده‌گی پلی می‌سازد برای انتقال آزرده‌گی به مخاطب. این‌که "مفهوم مهم‌تر است یا روحیه‌ی نوشته"، چالشی است که اهل نظر سر آن بحث‌های فراوان کرده‌اند. آن‌چه اما مسلم است این است که خروج از روحیه‌ی سرخوش به‌آنی ممکن است، اما خارج‌شدن از حال‌وهوای یاس بسی سخت است.
علم می‌گوید: شوک خبر منفی شانزده‌بار قوی‌تر از خبر مثبت است! وقتی این واقعیت را می‌دانیم،‌ چرا به‌جای آگاهی‌رسانی و انتقال حس امید و شور زندگی، مخاطب خود را به "سنگ صبور" دلمرده‌گی‌های‌مان تبدیل کنیم؟

برد کوچک، باخت بزرگ!

در زبان انگلیسی مثالی داریم که اگر آن‌را بفهمیم و به‌کار بندیم، از دچارشدن به بسیاری دردسرهای احتمالی پیش‌گیری می‌شود. You may win the battle, but lose the war!
 یعنی:«ممکن است این پیکار را ببرید، اما نهایتاً در جنگ خواهید باخت!»
 این عبارت به ما می‌آموزد که در بسیاری از کارزارها اساساً نباید وارد شد، چون خاتمه‌اش چیزی جز باخت نیست. معلوم نیست پیشینه‌ی این عبارت چیست، اما هر چه هست، در دنیای اینترنت مصداق جدی دارد!
با اطمینان و از روی تجربه می‌گویم: محال است کسی از درگیری اینترنتی پیروز بیرون بیاید. شاید در ظاهر امر بتوانید طرف را ضربه‌فنی کنید، اما نفس درگیری برای شما عواقبی خواهد داشت که تا مدت‌ها از ذهن شما و اطرافیان‌تان پاک نخواهد شد و به نام و حیثیت شما آسیب جدی خواهد زد. شاید پیش بیاید که بر اثر عصبیتی لحظه‌ای یا چیره‌شدن احساسات بر خود،‌ ناخواسته پای شما به یک درگیری باز شود. توصیه‌ی صریح من این است که تا دیر نشده، بلافاصله از آن بگریزید! در این صورت، باقیمانده‌ی کلاس و اعصاب شما حفظ خواهد شد.
 با جدل‌های انتقادی، به هیچ‌کس نمی‌شود چیزی یاد داد، چون این جدل‌ها بخش عصبی فرد را تحریک می‌کنند و او را ناخودآگاه به موضع‌گیری وا می‌دارند. اعضای درگیر در یک جدل، تنها بر باورهای درست یا غلط خود متعصب‌تر می‌شوند. به همین روست که از آغاز،‌ باید از ورود به جدل‌های اینترنتی پرهیز کرد. قدر مرتبه‌ی خود را بدانید و از آن محافظت کنید.

در ارزیابی خویش

بسیاری از انسان‌ها در زندگی خود، چشم به قضاوت دیگران دوخته‌اند و از آن اثر می‌گیرند. زندگی بسیاری حتا از روی قضاوت دیگران شکل می‌گیرد. کافی است کسی در باره‌ی مقوله‌ای در زندگی آن‌ها نظری بدهد، از آرایش مو بگیرید تا سبک زندگی و فکرکردن، بلافاصله آن‌را تغییر می‌دهند!
چرا بسیاری از انسان‌ها این‌قدر تحت تاثیر محیط هستند؟ چرا بعضی بیش از حد به نظر دیگران بها می‌دهند و از اطرافیان -حتا تلویزیون- خط می‌گیرند؟ دلیلش روشن است: فقدان خودباوری.
باور به خود به این معنی نیست که هر چه ما امروز هستیم درست و کامل است! منظور این است که بدانیم این سازه و روانی که در آن زندگی می‌کنیم را می‌شود بهتر کرد، از این رو می‌شود به آن متکی بود. باور به خود، از اتکا به خویش می‌آید.
طرز تلقی انسان‌هایی که عقاید دیگران را به‌کل نادیده می‌گیرند روی دیگر سکه‌ی کسانی است که چشم‌بسته از دیگران پیروی می‌کنند. به نظرگاه دیگران اگر درخور است باید توجه کرد و اگر فایده‌ای در آن هست، باید درونی‌اش کرد؛ دستِ آخر اما، سکان‌دار این "من" باید خود فرد باشد. از این رو، در هیچ شرایطی نباید اجازه داد که قضاوت دیگران، به واقعیت وجودی ما تبدیل شود. ما باید خود ارزیاب خویش باشیم و بس.

جایگاه انسان در مقابل مشکلات

بزرگی یا کوچکی مشکلات در مقایسه با جایگاهی که انسان در آن قرار دارد معنی می‌دهد. از این رو، یک مشکل می‌تواند برای کسی کمرشکن، و همان مشکل برای دیگری اصلاً مشکل نباشد. قبض آب صد دلاری چهار ستون کسی را که تنها پنجاه دلار در جیبش دارد می‌لرزاند، اما برای کسی که صد هزار دلار در حساب پس‌اندازش موجود است، مثل مگسی است که با پشت دست آن‌را می‌تاراند!
 فکرکردن مدام به مشکلات و تمرکز روی آن‌ها عایدی‌ای ندارد جز سرخوردگی و باختن ته‌مانده‌ی شهامت ذخیره در خود. زانوی غم بغل کردن و نالیدن چه سودی دارد؟‌ در هنگام رویارویی با مشکلات، تنها فکری که باید در سر داشته باشیم یافتن راهِ حل برای برون‌رفت از آن وضعیت است. بهترین راه رفع مشکلات این است که خود از آن‌ها بزرگ‌تر شویم. چگونه؟ با افزایش آگاهی خود، تلاش بیش‌تر و عاقلانه‌تر، استفاده‌ی بهتر از زمان، بهتر فکر کردن و کلاً کارکردن روی زندگی خود از درون وسیع شویم؛ هر چقدر ما وسیع‌تر شویم، مشکل کوچک‌تر خواهد شد.

خود گو که کیستی!

پاره‌ای از ضرب‌المثل‌ها که نمودار باورهای عام است را بایستی مورد بازنگری قرار داد. برای نمونه:
«مشک آن است که خود ببوید
 نه آنکه عطار بگوید!»
این مثل در لفافه می‌گوید: اجازه بده دیگران بگویند تو کیستی! به‌عبارتی، در فرهنگ عامه‌ی ما، تشخیص بودِ انسان (میدان کیفیت‌ها، استعدادها، قابلیت‌ها، اثرگذاری‌ها...) به قضاوت دیگران است نه خود فرد.
در جوامعی که عامه یک فرد را تعریف می‌کنند، فردیت وجود ندارد. فردیت مجموعه‌ای از شاخصه‌هایی است که در یک فرد جمع‌اند. این شاخصه‌ها در خیلی از مواقع منحصر تنها به یک فرد هستند. در جوامع فردگرا، فرد موظف به کشف خویش است و می‌داند این راهی است که یک‌تنه باید بپیماید. در جوامع توده‌وار، از آن‌جایی که فردیت فرد سرکوب می‌شود، هیچ‌گاه یک انسان به شکلی مستقل چهره و نام‌آور نمی‌شود.
رخ‌کردن انسان در بستر جامعه منوط به شرایطی است که زوایای یکتای شخصیتی و سلایق خاص آن فرد در شیوه‌ی گفتار/شنیدار/اندیشیدن را به‌رسمیت بشناسد. این شرایط در یک جامعه‌ی فردگرا که انسان شانی دارد چنین نمود می‌کند: فرد می‌تواند نظری بدهد که حتا با بافت فکری جامعه نخواند؛ سیاق زندگی‌اش را خود سازمان دهد؛ موضوعات مورد علاقه یا منفور را بسته به خواستِ خودش انتخاب ‌کند یا دوری ‌گزیند، نه دیکته از سوی قدرت برتر جامعه؛ به شهر/کشورش و جامعه‌اش احساس تعلق داشته باشد و برای بهترکردن آن بکوشد و مهم‌تر از همه او خود، خود را تعریف کند. انسان‌هایی که خود خالق زندگی خویش هستند، نه تنها در بهترکردن زندگی خویش، بل در همکاری با دیگر شهروندان نیز کوشا هستند. فرهنگ همکاری و همزیستی مسالمت‌آمیز و بی‌تنش از فردیت می‌آید.
در جامعه‌ی توده‌وار، فرد به جامعه و شهر/کشورش تنها "نوستالژی" دارد که در اکثر مواقع با "احساس تعلق" به‌اشتباه یکی گرفته می‌شود! هویت فردی در این جامعه در فراچنگ نیست، از این رو کسی برای به‌دست‌آوردن آن تلاشی نیز نمی‌کند. کسی به‌دنبال مطرح‌شدن نیست، چون مطرح‌شدن شاخصه‌ای عمیقاً منفی تلقی می‌شود.
آیا دقت کرده‌اید در جامعه‌ی ایرانی، هر کس تا می‌آید تلاش مستقلی بکند تا راه‌کاری ارائه دهد یا به زندگی را از نمایی دیگر بنگرد و حرف تازه‌ای بزند، بلافاصله با انگ "فلانی بدجوری می‌خواد خودش را مطرح کنه" روبه‌رو می‌شود؟ در جامعه‌ی توده‌وار، نخبه‌کشی به‌شکلی فراگیر صورت می‌گیرد، چون از سوی لایه‌های اجتماع پذیرفته شده است و پشتیبانی می‌شود و تنها نمی‌توان آن‌را مربوط به آتوریته دید. در چنین جامعه‌ای، مرزهای حقوق فردی را جامعه تعیین می‌کند که این مرزها، بسیار نیز تنگ هستند.
تنها راه به فردیت رسیدن، مبارزه با این هجمه‌ی ویرانگر است. انسان آن‌چه هست را باید با شجاعت اخلاقی فاش گوید. از تلاش‌ها، سلیقه‌ها، ایده‌آل‌ها و افکارش سخن بگوید، هر چند با ملاک خیلی‌ها نخواند. نگران انگ جامعه‌ی توده‌وار نباشد و در راه تعریف خود بکوشد. زندگی سفری است برای کشف "من". حل‌شدن در "ما"، جدی‌ترین تباه‌کننده‌ی "من" است. باید خود بود و خود زندگی کرد؛ آزادِ آزاد.

ذهن؛ خانه‌ی همه‌ی درگیری‌ها

خانه‌ی همه‌ی درگیری‌ها ذهن انسان است. با هر کس یا موضوعی که درگیر شدید، شک نکنید که پیش‌درآمدش نطفه‌ای است که قبلاً در ذهن شما بسته شده است.
انسانی که ذهنش مدام درگیر با دیگران است، آسایش روانی را هیچگاه تجربه نخواهد کرد. کلاف اراده‌ی او در دست درگیری‌هایی است که هر جا خواستند او را با خود می‌برند. فرورفتن در درگیری، سپردن کنترل خود به دیگران است. عادت به درگیری ذهنی، آغاز فراموش‌کردن خود است.
رهایی موضوعی عمیقاً درون‌نهاد است. برای رها شدن،‌ نخست باید از درگیری‌های بیهوده‌ی ذهنی رها شد؛ باید از آن‌ها گریخت و در برخوردهای ناگزیر روی برگرداند. آزادی را تنها می‌شود با ذهنی پالوده از درگیری در آغوش کشید.

فهرست اولویت‌ها جای دغدغههای کوچک نیست!

آدم‌هایی که یک‌ریز پی‌گیر اتفاقات پیش پا افتاده هستند و آناً به خبرهای پراکنده در ناکجاآباد اینترنت عکس‌العمل نشان می‌دهند، بی‌تردید از کارهای بزرگ‌تر و جدی‌تر وامی‌مانند. در هر مکان و موقعیتی که زندگی کنیم، حکایت یکی‌ست: زمان سخت تنگ است و فرصت‌ها یک‌یک در گذرند و فریادرسی هم نیست... فریادرس تنها خود ماییم.
بدترین بلایی که ممکن است سر آدم بیاید این است که خرده‌ریزهای پیرامون جلوی پرداختن به موارد مهم زندگی را بگیرند. شب‌هنگام که گذشتِ روز خود را مرور می‌کنیم، با خود باید چرتکه بیاندازیم که فرآورده‌ی تلاش روزانه‌مان چه بوده است. آیا اصلاً تلاش و فایده‌ای در طول روز داشته‌ایم؟ از وقت‌گذرانی تا ثمربخش‌بودن فاصله از زمین تا آسمان است!
انسان باید به تاثیرگذاری ژرف و کارهای بزرگ بیاندیشد و به فراسوی روزمره نظر کند. بایستی دید چه چیز مهم‌تر است و اولویت‌ها چیستند. اولویت‌ها را نخست باید فهرست کرد و از مهم‌ترین به بعد را با خویش‌کاری پوشش داد. پرداختن به دغدغه‌های کوچک را بهتر است به آدم‌های کوچک واگذاشت...

از یاد نبریم که فهرست اولویت‌ها جای دغدغههای کوچک نیست!

خود را جدی بگیرید

جایی از یک متفکر انگلیسی نقل شده بود که "افکارت را جدی بگیر، نه خودت را"! من معتقدم انسان هم خودش را و هم افکارش را باید جدی بگیرد.
 اگر کار خودتان را جدی نگیرید، اطمینان داشته باشید که هیچ‌کس آن‌را جدی نخواهد گرفت. وقتی مردم ببینند شما خودتان به افکار خود با دیده‌ی تردید می‌نگرید و شخصیت خود را جدی نمی‌گیرید، واقعاً چه دلیلی وجود دارد که آن‌ها شما را جدی بگیرند؟ بخش عمده‌ای از افرادی که دیگران را دستِ کم می‌گیرند، همان‌ها هستند که به خودشان هیچ اعتقادی ندارند. برای درست انجام دادن هر کار لازمه‌ی اصلی این است که به آن‌چه انجام می‌دهیم اعتقاد داشته باشیم. برای حرکت درست در مسیر زندگی، باید به تک‌تک گام‌هایی که برمی‌داریم اعتماد کنیم، مگر این‌که خلافش ثابت شود. خلافش نیز که ثابت شد، کافی است که آن‌را تصحیح کنیم، نه این‌که یک خطا باعث شود تمام اندوخته‌ی دانش و طرز نگاه و بینش خود را زیر پرسش ببریم و به نقطه‌ی صفر بازگردیم. اعتقاد به خود، همان سوختی است که برای حرکت نیاز داریم. بدون آن‌، مسیر حرکت دایره‌وار است و گنگ و فرسایشی.

تمسخر افراد با مشخصه‌ی بدنی‌شان!

کسی را می‌شناختم که وقتی می‌خواست راجع به کسی حرف بزند، اول به مشخصات فیزیکی او اشاره می‌کرد. مثلاً، می‌گفت: "فلانی را می‌شناسی که قدش کوتاه است!" یا "بهمانی را می‌شناسی که لکنت زبان دارد یا لهجه دارد!" و از این دست. برای هر کس نیز، یک چیزی گیر می‌آورد یا اگر نداشت، می‌ساخت! جالب این‌که تمام شاخصه‌هایی که برای افراد برمی‌شمرد،‌ منفی بودند و در واقع عیب تلقی می‌شدند. حتا یک‌بار از من پرسید: "تونی ر...ابینز را می‌شناسی؟ همان که مثل هیولا می‌ماند؟" من تا به حال ندیده بودم کسی از شخصیتی محبوب و جهانی مثل تونی رابینز با پیشوند هیولا نام ببرد...
از لحاظ روانشناسی،‌ کسانی که از دیگران با عیب‌های فیزیکی‌شان نام می‌برند یا روی افراد عیب فیزیکی می‌گذارند، آدم‌هایی هستند که در کودکی و پس از آن، عمیقاً تحقیر شده‌اند و خانواده و اطرافیان آن‌ها را به باد تمسخر می‌گرفته‌‌اند. نوعی نفرت نهادینه در این افراد هست که در نقطه‌ای که به معرفی دیگران می‌رسد، بیرون می‌زند.
مسخره‌کردن، خصوصیت آدم‌های حقیر است. وقتی مسخره‌کردن دیگران به تفریح فرد و فرهنگ یک جامعه تبدیل شود، نشان می‌دهد که روان او و جامعه‌اش تا چه حد نژند و آسیب‌دیده است.
راه‌های سالمی برای تفریح وجود دارد. حتا هنگام مخالفت، نیازی نیست که مخالف خود را مسخره کنیم. آدمی که مسخره می‌کند، غیر مستقیم نشان می‌دهد که مسخره‌گی پاره‌‌ای از وجدانِ شخصیتی او گشته است. و این‌که، از رویارویی مستقیم و برابر با دیگران واهمه دارد.
من معتقدم در دوستی یا مخالفت، فرق نمی‌کند، آدمی باید از یک‌سری ارزش‌های رادمنشانه پیروی کند که نگذارد به مرزهای انسانی دیگران صدمه بزند.

مدیریت ناراحتی

ناراحت‌شدن نیز مثل خطاکردن، چیزی نیست که بشود از آن گریخت. انسان چون پی‌ریخته از مجموعه‌ای عواطف است،‌ حتماً گاهی از بعضی مسائل ناراحت می‌شود. عواطف انسانی به‌سادگی خراش برمی‌دارند و حال آدمی دگرگون می‌شود.
با بالابردن ظرفیت و انعطاف‌پذیری خود می‌شود از مقدار ناراحتی کاست، اما نمی‌شود از دچارشدن به آن به‌طور کلی خلاص شد. از این رو، ناراحت‌شدن جزئی از طبیعت انسان است و اصلاً خصلتی منفی نیست.
ناراحت‌شدن در اساس خیلی مهم نیست؛ مهم این است که با چه سرعتی از شرایط روحی منفی آن خارج شویم و خود را بازیابیم. خروج سریع از شرایط غم و عصبیت نشانگر کنترل ما روی خود است. برای مسائل پیش پا افتاده ناراحت نشویم و اگر به نقطه ناراحتی رسیدیم، به بهترین وجه مدیریتش کنیم.

انسان‌ها همه اشتباه می‌کنند

کسی اگر فکر کند خطا نمی‌کند، یکی از قوانین جهانشمول زندگی را درنیافته است! انسان‌ها همه اشتباه می‌کنند، حال هر کس به مقادیری. هر کس نقطه‌ضعف‌هایی دارد و نقاطی برای لغزش. حتماً نیز در مکانی و زمانی دچار خطا می‌شود.
خود خطا خیلی مهم نیست؛ مهم این است که هر چه سریع‌تر صدمات وارده را جبران کنیم و از حال‌وهوای آن بیرون بیاییم.  مهم‌ این است که چه درسی از آن خطا بگیریم تا دیگر تکرارش نکنیم.
در چنین مواقعی، در شرایط خطاکردن، مضرترین کار ممکن سرزنش خویش است. خودزنی راه حل هیچ خطایی نیست! ما وقتی بدانیم خطاکردن شاخصه‌ای انسانی است، به جای باختن خود و خودخوری، مسئولیت اشتباه خود را می‌پذیریم و ‌در صدد رفع آن برمی‌آییم.

گذر واقعیت از صافی برداشت فردی

به قول دکتر رابرت انتونی: «انسان واقعیات را نمی‌فهمد، بل‌که فقط استنباط می‌کند.»[1] در دیگر سخن، تصویر انسان از واقعیت محدود به برداشت او است. از این روست که ما قادر به دیدن خیلی از مسائل نیستیم، بدون این‌که خود متوجه‌اش باشیم.
من خود این واقعیت را در سفرهایی که به آمریکای مرکزی داشتم به بهترین شکل لمس کردم. مثلاً در کوبا، چشم من لشکر گدایان یا در دومینیکن، لشکر علاف‌ها را نمی‌دید و فقط تمرکزم رو...ی سواحل زیبای این دو کشور و مناظر طبیعی بود. چرا واقعاً این‌طور بود؟ آیا من گرفتار کورچشمی بودم؟ در یک سفر تحقیقاتی به کوبا راجع به مسئله‌ی توسعه، ممکن است برعکس این قضیه اتفاق بیافتد، چون تمرکز شخص روی شناخت قطعات پازل اجتماع و نحوه‌ی جفت‌وجوربودن این قطعات کنار هم است. در یک سفر تفریحی تمرکز روی چیست؟ نقطه‌ی تمرکز تا چه حد در نگاه انسان تعیین‌کننده است و سرچشمه‌ی افکار و عمل او را شکل می‌دهد؟
پرسش این است که چرا قوه‌ی ادراک ما انتخابی عمل می‌کند؟ آیا ذهن ما صافی دارد؟ پس‌زمینه‌ی این قوه‌ی ادراک چیست؟ این پس‌زمینه خود چگونه شکل می‌گیرد؟ وقتی صحبت از "من" می‌کنیم، آیا بحث ما وزن و قد و نژاد و مشخصات شناسنامه‌ای فرد است، یا درهمگونی درونی-شخصیتی او؟
به گفته‌ی دکتر مکس‌ول مالتز: «اعمال، احساسات و نقشی که یک انسان ایفا می‌کند همیشه مطابق است با آن‌چه در باره‌ی خودش و محیط‌اش "واقعیت" تصور می‌کند»[2]. این هماهنگی درونی-بیرونی را چگونه می‌شود تبیین کرد؟

شناخت اصولی ما از این موارد نخست به ما کمک می‌کند که خود را بشناسیم، و بعد کمک می‌کند که محیطی را که برای زندگی انتخاب کرده‌ایم یا به ما تحمیل‌شده وارسیم، و سپس رخدادها و پدیده‌های سهمگین تاریخی را با نگاهی دقیق‌تر ببینیم و به شناخت وسیع‌تری از مغزه‌ی همگی آن‌ها برسیم.
پاسخ به این موارد و کمک به درک محتوایی از آن‌چه به‌راستی پس‌زمینه‌های ذهنی ما را شکل داده است موضوع مورد بررسی من در کتابی است که در سال 2014 منتشر و در اختیار علاقمندان به این موضوعات قرار خواهم داد. این کتاب به مخاطب کمک خواهد کرد که به شناخت بهتری از درون‌مایه‌ی خودش برسد و اگر بخشی از پهن‌دشت سازنده‌ی شخصیت خود یا محیطش را نپسندید، راه تغییر بهینه‌ی آن‌را فراگیرد.

:: نوشتارهای نویسنده را در فیسبوک پیگیری کنید: [اینجا]

1- Anthony, Robert; Beyond Positive Thinking; Morgan James Publishing, 2005.
2- Maltz, Maxwell; Psycho-Cybernetics; Wilshire Book, 1981