پیرامون وبلاگ و وبلاگ‌شهر (2)

وبلاگ‌نویسی با اسم مستعار یا واقعی؟ (2)
ماهیت و محتوا
با درنظرداشتن "ضرورت تاریخی"، گفتنی‌ست که پیرامون مقوله‌ی "مستعارنویسی"، این "ماهیت و محتوا" است که در صدر اهمیت می‌نشیند. هنگامی که با فراخ‌اندیشی، نگاهی فراتر از منافع شخصی-گروهی به مقوله‌‌ای چون نوشتن با اسم خود یا مستعار داشته باشیم، می‌توانیم آن‌را از روی تبعات مثبت و منفی‌اش ماهیت‌شناسی کنیم. در همین راستا لازم به گفتن است که نوشتن با اسم واقعی یکی از ارکان مسئولیت‌پذیری در حوزه‌ی قلم است. کسی که با نام خود می‌نویسد، در وهله‌ی نخست دارد مسئولیت آن‌چه می‌نویسد را می‌پذیرد و در مقابل آسیب‌های احتمالی و کلاً تمامی اثرات نوشته‌اش بر جامعه پاسخ‌گو می‌شود. اگر بپذیریم که برای نقش‌آفرین‌شدن در ساخت جامعه‌ای مدنی، نخست بایستی فردی مسئول بود، نوشته‌ی خود را نیز با نام خود همراه می‌کنیم. ضمناً طبیعی است که "مسئول‌بودن" هزینه دارد و گاه این هزینه بس گزاف است. البته وبلاگ‌هایی که از سر تفنن می‌نویسند مشمول این تعریف کلی نمی‌شوند و فقط مد نظر آن، کسانی هستند که کار قلم را جدی می‌گیرند (استثنایی هم دارد که در پاراگراف بعدی اشاره خواهد شد). در واقع می‌توان گفت که مهم‌ترین مسئولیتی که می‌شود بر دوش یک وبلاگ‌نویس نهاد این است که در قامت یک "فرد"‌ ظاهر شود و نه "شبه فرد" و این مهم، بدون حضور واقعی او ممکن نیست. در کنارش، بسیاری نیز با اسم مستعار مبارزه می‌کنند و چه‌بسا نقشی نیز می‌زنند که شاید با اسم واقعی امکان‌اش نمی‌بود. این هم البته واقعیتی‌ست، ولی باز این رفتار باز می‌گردد به شرایط ویژه‌ی جامعه (خفقان؛ "ضرورت تاریخی" که سخن‌اش رفت) و نمی‌تواند اصل برتری حقیقی‌نویسی را به زیر کشد.

مستعارنویسی در نفس خود گریز از پذیرش مسئولیت نوشته است؛ نویسنده‌ای که خود را در خطر می‌بیند و از تبعات نوشته‌اش می‌ترسد، نوشتن با اسم مستعار را به مثابه حفظ سلامت جسمی یا روانی خود (یا هر دو) برمی‌گزیند. نمونه‌ی نقد آن: فعال سیاسی ضد رِژیم در ایران با شناسه‌ی خود نمی‌نویسد تا کارش تداوم داشته باشد. در کنارش، کسی که به ایران رفت‌و‌آمد دارد، برای این‌که شناخته نشود و امکان سفر خود را از دست ندهد، به مستعارنویسی روی می‌آورد. دختری که با اسم مستعار می‌نویسد، به این فکر می‌کند که آزادی عمل خود در نوشتن را از دست ندهد یا از مزاحمت‌های اشخاص و جامعه در امان بماند. فردی که در خارج از کشور است، برای این‌که در جامعه‌ی کوچک ایرانی ‌آن‌جا انگشت‌نما و از سوی کسی بازخواست نشود، به مستعارنویسی روی می‌آورد. گاهی اوقات اصلاً وبلاگ بر پایه‌ی شخصیتی مجازی بناگذارده می‌شود و از آن هویت می‌گیرد و به این سبب هیچ امکانی برای تفکیک این درآمیخته‌گی وجود ندارد که نمونه‌ای از این فرم، وبلاگ‌ آقاخره است. در این فرم ویژه، شخصیت مجازی جلوه و پایه‌ی کار وبلاگ‌نویس است و خروج از آن قالب، نقطه‌ی پایان وبلاگ است. از این دست دلایل فراوان است که جملگی در زیرمجموعه‌ی "دلایل عقلی" (و منطقی) مستعارنویسی قرار می‌گیرند.

دلیل دیگر، میراث‌خواری روند تاریخی-فرهنگی "مستعارزیستی" است. وقتی مستعارنویسی به شکل "فرهنگ‌" و "روش مبارزه و زندگی" در بین سیاسیون نهادینه شده باشد، نسل‌های بعدی نیز خودبه‌خود در همین خط می‌افتند. شکستن این "عادت" در شرایط فعلی می‌تواند از جهتی مفید و از سویی زیان‌بار باشد که شرح ‌و بسط‌اش مقاله‌ای جداگانه می‌طلبد. مسئولیت‌ناپذیری و زندگی مستعار یکی از بحران‌های تاریخی درازدامنی است که ریشه در دو سبب دارد: "شرایط خفقان‌آلود سیاسی" و "فقدان فردیت". همین امروز بسیاری از اپوزیسیون ما -که به واقع مدعی سکان‌داری سیاسی جامعه‌ی ایران هستند- با نام و نشانی غیر واقعی زندگی می‌کنند تا اگر ضرورت شد، به هویتی دگر بغلتند! از به‌ترین نمونه‌ها شاید منصور حکمت -رهبر حزب کمونیست کارگری- باشد که تا لحظه‌ی مرگ کسی ندانست نام او ژوبین بوده است. بسیاری از تشکیلاتی‌های چریک‌های فدایی، مجاهدین، سلطنت‌طلب‌ها و دیگر گروه‌های سیاسی از همین رویه تبعیت می‌کنند. خرد حکم می‌کند که این‌نوع مشی را در خانواده‌ی "معضل‌‌های فرهنگی" دسته‌بندی کنیم که بازتاب و برآمده از فضای استبدادی است و نه گونه‌ای روش مبارزاتی دموکراتیک. ضمناً، نقش فرهنگ "تقیه" -که خود اصلی دیرپا از اصول مذهب شیعه است- در گرویدن به "گریز از خودبودن" بی‌‌تاثیر نیست. اینک با توجه و قبول نقش فرهنگی-سیاسی-مذهبی مستعارزیستی، علاقمندم این باور شخصی را -در پرانتز- یادآور ‌شوم: امروز که جامعه‌ی ایران به سمت تغییر می‌رود، امروز که وبنگاران به شکلی حضوری کاندیدای ریاست جمهوری را به چالش می‌گیرند، ضرورت ایستادن بر هویت و ایستار خود بیش از پیش احساس می‌شود. این روند را نباید تنها گذاشت.

دیگر دلیل، "فقدان فردیت"‌ است که ایجاب حضور با شناسه‌ی اصلی را از بین می‌برد. وقتی امضا و حضور فرد در یک جامعه چندان ارزشی نداشته باشد، وقتی رای و نظر او به حساب نیاید، ایستادگی او بر هویت‌اش نیز رنگ می‌بازد و از ضرورت می‌افتد. این نیز خود از نتایج دورافتادن از جامعه‌ی مدنی و زیستن در فضایی خفقانی (توتالیتر / دیکتاتوری) است.

نتیجه
با ایجاد زیرمجموعه برای بحث "نوشتن با نام مستعار یا واقعی" و دوشاخه کردن موارد کلی آن به "ضرورت تاریخی" و "ماهیت و محتوا" و شرح جداگانه‌ای بر هر یک، دریافتیم که هرچند مستعارنویسی گاه ضرورتی انکارناپذیر است، ولی از لحاظ استاندارد و محتوایی و در چارچوب تعاریف جامعه‌ی مدنی و با نگاهی تئوریک، نوشتن با نام اصلی بر آن برتری دارد. در این‌جا می‌شد موضوع را ساده کرد و مثلاً گفت که نوشتن با نام اصلی کاری صحیح و مستعارنویسی کاری نکوهیده است، اما از آن‌جا که ما پیرامون جامعه‌ی استبدادزده‌ی خودمان سخن می‌گوییم که بسیاری از تعاریف پایه در آن جا نیافتاده است، طرز برخورد با موضوع نیز بایستی منطبق با این فضا باشد. درست بر این اساس است که من مستعارنویسی را رد نکرده‌ام و به وجودش در "شرایط تاریخی" حق داده‌ام. موضوع این نیست که حقیقی‌نویسی مستقیماً چه عایدی دارد، بل‌که بایستی به اثرات -گاه- درازمدت آن اندیشید. وقتی در اورکات تعداد اسپم چنان ناچیز است که به چشم نمی‌آید و در وبلاگ‌شهر چنان زیاد است که بسیاری را زمین‌گیر کرده و از پیام‌نهادن و حتا وبلاگ‌نویسی رمانده‌ است، می‌شود دلیل را در تفاوت این‌دو محیط، یعنی حضور افراد باشناسه یا بی‌شناسه جست.
قصد من درازکردن این بحث نیست؛ می‌‌خواهم در این واپسین جملات، یک گام جلوتر رفته و بر این واقعیت انگشت بگذارم که نوشتن با نام خود یک مزیت است، هرچند نویسنده را با آفت‌هایی چون خودسانسوری مواجه سازد. دیگرانی نیز که مستعار می‌نویسند از انتخاب و حق خود استفاده می‌کنند، ولی به‌تر آن است که تعاریف اصولی را به حد "نیازهای شخصی" تنزل ندهند و موقع اظهارنظر راجع‌به مفاهیم، فقط به خود فکر نکنند و باور داشته باشند که با تغییر شرایط بسته‌ی فعلی، چه بسا خود آنان نیز نوشتن با اسم واقعی را برگزینند.

پی‌نوشت:
1- امروز که پدیده‌ی وبلاگ فارسی از همه‌سو جدی گرفته‌ می‌شود، حضور با نام واقعی بر جدیت و اعتبار آن خواهد افزود. وبلاگ‌شهر قدرتمند امروز، وبلاگ‌شهر نوپای سه-چهار سال پیش نیست. این‌روزها، رادیوها و نشریات با وبنگاران مصاحبه می‌کنند و شاید فردا به تلویزیون‌ها نیز راه یابند. خود من، در نشست‌های فرهنگی که حضور می‌یابم، خودم را با افتخار وبنگار معرفی می‌کنم. خلاصه که در این فضای رو به ‌گسترش، حق مستعارنویسان عملاً ضایع می‌شود.
2- در بعضی از کشورهای غربی، وبلاگ می‌رود تا در زمره‌ی رسانه‌های الکترونیک (Electronic Media) جا باز کند و جا بی‌افتد. بسیاری از اهل قلم طراز اول نیز به وبنگاری روی آورده‌اند. بنابراین، نگاه اهل فکر در جهان به مسئله‌ی وبلاگ بسیار جدی است. حال به من بگویید در این معادله، جایگاه مستعارنویس با استعداد و اندیشمند کجاست و سهم او چیست؟
3- نکته‌ی قابل تامل این است که مستعارنویسان هرچند آزادی عمل بیش‌تری در بیان دارند، ولی از بسیاری جهات محدودتر از دیگران هستند. مثلاً در نشست‌ها و رفت‌وآمدهای وبلاگ‌نویسان نمی‌توانند حضور بیابند و امکان یافتن دوست در این فضا برای‌شان بسیار سخت است. بدتر از آن، گاهی آثار باارزشی خلق می‌کنند که عملاً مالکیت آنان بر این آثار روی آب است و می‌تواند از سوی دیگری به سرقت رود. اگر این آثار به سرقت هم نرود، به دلیل این‌که نویسنده از حضور واقعی معذور است، امکان معرفی به‌تر و اثرگذاری بیش‌تر برای این آثار وجود ندارد. به همین خاطر، از بسیاری جهات مستعارنویسان ضربه‌پذیرتر از واقعی‌نویسان هستند.

بخش نخست همین یادداشت

یک پیشنهاد برای جلسات پلتاکی وبنگاران

: [+]

» از دیگران در همین رابطه:

"درباره‌ی نام مستعار" از رضا قاسمی

: [+]
» بعداً اضافه شد:

"آیا هویت "مستعار" و "هویت جعلی" یکی هستند؟" از پویا

: [+]

"مستعارنویسی؛ سیاه، سفید و خاکستری" از ناصر خالدیان

: [+]

"مستعارنویسی بد است اما..." از پویان

: [+]

"نام مستعار به جای کشکول" از پارسا صائبی

: [+]