تفاوت "تغيير" با "تحوّل"

و مثالی در روشنفکری دینی

ما در فارسی، اغلب دو واژه‌ی "تغيير" و "تحوّل" را با هم و در پی هم به‌کار می‌بريم، بدون اين‌که در معنای هریک دقيق شويم. موضوع اين است که "تغيير" لازمه‌ی "تحوّل" است، امّا هميشه به تحوّل نمی‌انجامد. تحوّل، تغييری است که نگاه به آينده و سو به جلو دارد. در زير، دو گزاره می‌آورم تا منظورم بهتر روشن شود:

1- "من می‌خواهم کفش‌های کهنه‌ام را دور بیاندازم" چون‌که "می‌خواهم کفش‌هايی نو بخرم".
2- "من می‌خواهم کفش‌های کهنه‌ام را دور بیاندازم" چون‌که "می‌خواهم پابرهنه راه بروم"!

در شماره‌ی يک و دو، بخش نخست يکسان است، امّا با مقايسه‌ی کلیت هردو، به سادگی متوجه می‌شويم که فقط شماره‌ی یک نشان از تحوّل دارد. شماره‌ی دو از جهاتی وضعيت بسياری از روشنفکران دينی ماست (از جمله دکتر سروش). من معتقدم دکتر سروش هرچند پی‌گير تغيير است، امّا اتوپيای او کمترين همخوانی با جهان مدرن ندارد، به همين خاطر تحوّل‌گرا نيست. او می‌خواهد با مقاديری اصلاحات، وضعيت دين و حکومتی دينی را که به بن‌بست نزدیک شده، تا حدودی سر و سامان بدهد. او به‌درستی درک کرده که دين برای پابرجا ماندنش "ناگزير" به تغيير است و اتفاقاً نکته‌ی کليدی در همين‌جاست: او از روی مدلی واقعی به فکر تغيير دين -و دولت دينی- نيافتاده، بل‌که از "درماندگی" و احساس خطر چنين می‌کند.
از لحاظ فلسفی، "تغيير" امری تطبيقی است. برای مثال، کسی که می‌خواهد کفش بخرد، "قطعاً" مدلی از کفش را در نظر دارد و يا، وقتی که به بازار رفت، مدلی از کفش را در نظر خواهد گرفت. بنابراين، تغییر و به تبع آن امر انتخاب، پایه در تجربه دارد. این معادله در مراحل بالاتر نيز به همين شکل است. وقتی نظريه‌پردازی سياسی، طرحی برای تغيير ارائه می‌کند، به قطع برای دستيابی به آن چيزی است که ديده و يا در ذهن خود پرورانده است. يعنی او تئوری خود را برای و به‌هدفِ رسيدن به يک "بوده" (Fact) ارائه می‌دهد، به همين خاطر، تئوری او تابعی از آن "بوده" و وابسته به آن است. حال، کسانی نيز هستند که تئوری خود را نه به يک "بوده"، بل‌که به يک انگاره وابسته می‌کنند یا از گونه‌ای فوبیا خط می‌گیرند، مثل دکتر سروش.
سروش در قبض و بسط شریعت که دربرگيرنده‌ی مغزه‌ی انديشه‌ی اوست، تئوری (بخوان انگاره) تغيير خود را به هدفِ رسيدن به يک انگاره‌ی دیگر، يعنی "جمهوری دموکراتيک اسلامی" ارائه می‌دهد. با وجودی که می‌دانيم اين "جمهوری دموکراتيک اسلامی" در تاريخ بشريت هيچ سابقه و تجربه‌ای ندارد، بنابراين طرح سروش را فقط می‌توانيم در حد يک انگاره -یا با ارفاق یک تئوری- به حساب آوريم، نه بيش‌تر (نوآوری هم نیست، چون هنوز تحقق نیافته). حال اين تئوری، می‌تواند از سوی برخی عملی به حساب آيد، و از سوی برخی غير عملی، امّا نکته‌ی مهم اين‌جاست که در جهان ما، در جهانی که نوآوری در آن چیزی در حد ناممکن است و اگر ممکن شود ابزار جدید را می‌طلبد، در جهانی که هر چه را که بايستی بشر فکرش را بکند تقریباً تاکنون کرده، تصمیم برای ایجاد چنين اتوپيايی -‌آن‌هم با ابزار چند سده قبل- ضد تاريخ و غير واقع‌گرايانه است.