یک‌سویه‌نگری تاریخی ما!

همه از قرارداد ۱۹۱۹ معروف به قرارداد وثوق‌الدوله حرف می‌زنند، اما گمان می‌کنم کم‌تر کسی متن آن را خوانده باشد! من خود از بسیاری مدعیان تاریخ‌دانی در باره‌ی آن پرسش کرده‌ام، اما چیزی جز کلی‌گویی‌های بی‌سند تحویل نگرفته‌ام! به قول کسروی (در مدافعاتش از سرپاس مختاری و پزشک احمدی)، بدبختی ما ملت این است که دربست عقل‌مان را به شایعات فروخته‌ایم و در هر چیزی، رد پای توطئه می‌بینیم (نقل به مضمون).
من واقعا مانده‌ام این چه وحشت غریبی است که ما مردم از کار اصولی و کشف حقیقت داریم؟ چرا ارجاع ما نه به منابع اصلی، که اغلب به تصورات و تخیلات دیگران است؟ چه اصراری داریم که زود پرونده‌ی هر چیزی را ببندیم و کار را یک‌طرفه و مختومه اعلام کنیم؟ ما به جای بازسازی واقعیت از روی اسناد موجود، هر چه به روحیه و احساسات‌مان نزدیک‌تر باشد را بلافاصله می‌پذیریم و نامش را هم می‌گذاریم تحقیق تاریخی! همین است که ذهن وسیع و چندبعدی هم‌چنان جایش در میان ملتی که به یک‌سویه‌اندیشی عادت کرده خالی است.

من داشتم دفاعیات کسروی از سرپاس مختاری و پزشک احمدی را می‌خواندم، واقعا در حیرت شدم از شجاعت و روحیه‌ی عدالت‌جوی این مرد. در تمام این سال‌ها، به‌جای باریک‌شدن در تحقیق جنایی کسروی که منشا نورتاباندن به رخداد است، به شایعاتی دل‌ بسته بودیم که با روحیه‌ی مغلوب و انتقام‌جوی ما هم‌خوانی داشت. مردمی با این روحیه، محکوم‌اند که چون جزایری سرگردان، در تنهایی خود دست‌وپا بزنند و روی آبادی و رفاه نبینند.