بسياری تا به حال، به چارچوبتراشی برای "فرهنگ ايرانی" پرداختهاند؛ هر کس از ظنّ و به فراخور خود. برای اين تعريف "قالبی"، مبناهايی قائل شدهاند: بعضی "دوران پرشکوه هخامنشی" را نگين اصيل فرهنگ ايرانی برشمردهاند، بعضی همين جمهوری اسلامی فعلی را... و بعضی هم دورانهای ديگر. در تمامی اين تعاريف امّا، با ظرف مشخصی از فرهنگ روبهروييم که همهی زوايا و ابعاد آن -بهطور دقيق- مشخص است؛ میشود آنرا در يک جلد کتاب منتشر کرد يا چون يک شی، در ترازو گذاشت و وزن کرد! اينگونه برخورد با فرهنگ -که جز تقليلگرايی حاد نيست-، در واقع چشمپوشيدن از پيچيدگیها و گونهگونیهای درونی بستری بالنده به اسم "فرهنگ" است. ضمناً لازم به گفتن است که اين نگرشها، چون ديگر نگرشهای ايدئولوژيک، غير باورمندان به طرز فکر خود را از جرگهی "عضويت در فرهنگ اصيل ايرانی" به حاشيه میرانند و حذف میکند.
از نظر من، با شرايط جامعهی اختلاطی و بیطراز ايران، با آن تاریخ پرفراز و نشيب و هر کس آمده و زخمی بر جايی از پيکر اين کهنهديار زده، جامعهای که از يکدستی نسبی جوامع مدرن برخوردار نيست، با آن حجم سنگين مهاجر به اقصانقاط گيتی و اثرگيری اين مهاجرين از جوامع مقصد، فرهنگ ايرانی را نمیشود به طور مشخص تعريف کرد؛ حداکثر میشود شاخصهها و اشتراکات اعضای آن را برشمرد.
مهمترین شاخصهی فرهنگ ايرانی
بدون تعارف بگويم که مهمترين شاخصهی هویت ايرانی، زبان فارسی است. به واقع زبان فارسی، برجستهترین پيوند و عمدهترین پل ارتباطی اعضای پیکره هویتی ايرانی است. اين زبان که نباشد، گسيختهگی بر گستره ايرانی پيکر میاندازد. شاخصههای ديگری هم هست که در نوشتههای ديگر، به آنها اشاره خواهم کرد.
مثالی در تفاوتها
پريروز صبح، در خيابانی در محلهی ما، چند غاز فربه با جوجههایشان داشتند از خيابان رد میشدند. مردم -که طبيعتاً در عجلهی رفتن به محل کار بودند- ماشينهاشان را در دو سمت خيابان نگه داشته بودند تا غازها و جوجهها از خيابان عريض رد شوند. تا آخرین جوجه رد نشد، ماشينی از جايش جم نخورد. غازها نيز که با روحيهی مردم آشنايند و با اين شرايط خو کردهاند، با حداکثر آرامش قدمآهسته میرفتند؛ فقط گروه موزیک ارتش کم بود که برای رژهشان مارشی بزند! اين وضع اجتماعی است که من در آن زندگی میکنم.
اخيراً در تهران طرحی به مرحلهی اجرا درآمده، از سوی مجری قانون يعنی نيروی انتظامی. اين طرح، نقل به مضمون، "طرح مبارزه با لاتولوطها" نام دارد. طرفه اينکه ريختهاند در خانهی عدّهای -که لابد گردنکش بودهاند- و کشيدهاندشان از رختخواب بيرون و تا خوردهاند آنها را زدهاند. به خورد و خمير کردنشان کفايت نکردهاند؛ آفتابهای از گردنشان آويزان کرده، نوک آن را در دهانشان کردهاند، و در محله گرداندهاندشان. اين برخورد بهغايت خشن و مشمئزکننده -که نامی جز مبارزهی لاتهای دولتی با لاتهای محلی نمیتواند داشته باشد- مقبول بسياریست و از سوی خيلی از اعضای جامعه به دیدهی تحسین نگريسته میشود. اين يعنی نهادينهشدن خشونت در فرهنگ جمعی و بازتولید خشونت توسط رژیم. اين وضع پايتخت ايران ماست؛ وضع کورهدهاتها را خود حدس بزنيد!
فاصلهها و گوناگونیها
به خارج که آمدم، تازه به تفاوتهای اصولی اخلاقی و نگرشی ايرانيان پی بردم. قبل از آن در ايران، مثل بقيهی مردم، در حلقهای زندگی میکردم که تا حد قابل ملاحظهای خودم آنها را انتخاب کرده بودم. در خارج از کشور، کسی که در خاک ايران متولد شده، از هر کجا و با هر مرام و موقعيت و سنت و طرز فکری که باشد، از تو سهم نزدیکی (هموطنبودن) و دوستی (از نوع اجباری) میخواهد. اين در حالیست که مثلاً منِ نوعی، در بسياری از اوقات و از خيلی جهات، با مليتهای ديگر احساس نزدیکی بيشتری داشتهام. گاهی زبان ما یکی ست، اما بستر فکری مان فاصله دارد. البته دوستان نزدیک من اکثراً ايرانیاند، امّا آنها را نيز خودم انتخاب کردهام، نه اينکه تحميلی در کار باشد.
تعصب مرز نمیشناسد
ساموئل هانتينگتون، نظريهپرداز سرشناس سياسی آمریکایی (دست راستی)، در کتاب Who we are خود، به تعريف هويت انسان آمریکایی دست میزند. نخستين شاخصهای که برای آمريکايیبودن قائل میشود، باور به مسيحيت است. لازم نيست حتماً آدم خیلی دقیقی باشيم که دريابيم، هانتينگتون برای ديگر باورهای معنوی و بیباوران اجتماع، اصلاً حق شهروندی قائل نيست!
از نظر من، با شرايط جامعهی اختلاطی و بیطراز ايران، با آن تاریخ پرفراز و نشيب و هر کس آمده و زخمی بر جايی از پيکر اين کهنهديار زده، جامعهای که از يکدستی نسبی جوامع مدرن برخوردار نيست، با آن حجم سنگين مهاجر به اقصانقاط گيتی و اثرگيری اين مهاجرين از جوامع مقصد، فرهنگ ايرانی را نمیشود به طور مشخص تعريف کرد؛ حداکثر میشود شاخصهها و اشتراکات اعضای آن را برشمرد.
مهمترین شاخصهی فرهنگ ايرانی
بدون تعارف بگويم که مهمترين شاخصهی هویت ايرانی، زبان فارسی است. به واقع زبان فارسی، برجستهترین پيوند و عمدهترین پل ارتباطی اعضای پیکره هویتی ايرانی است. اين زبان که نباشد، گسيختهگی بر گستره ايرانی پيکر میاندازد. شاخصههای ديگری هم هست که در نوشتههای ديگر، به آنها اشاره خواهم کرد.
مثالی در تفاوتها
پريروز صبح، در خيابانی در محلهی ما، چند غاز فربه با جوجههایشان داشتند از خيابان رد میشدند. مردم -که طبيعتاً در عجلهی رفتن به محل کار بودند- ماشينهاشان را در دو سمت خيابان نگه داشته بودند تا غازها و جوجهها از خيابان عريض رد شوند. تا آخرین جوجه رد نشد، ماشينی از جايش جم نخورد. غازها نيز که با روحيهی مردم آشنايند و با اين شرايط خو کردهاند، با حداکثر آرامش قدمآهسته میرفتند؛ فقط گروه موزیک ارتش کم بود که برای رژهشان مارشی بزند! اين وضع اجتماعی است که من در آن زندگی میکنم.
اخيراً در تهران طرحی به مرحلهی اجرا درآمده، از سوی مجری قانون يعنی نيروی انتظامی. اين طرح، نقل به مضمون، "طرح مبارزه با لاتولوطها" نام دارد. طرفه اينکه ريختهاند در خانهی عدّهای -که لابد گردنکش بودهاند- و کشيدهاندشان از رختخواب بيرون و تا خوردهاند آنها را زدهاند. به خورد و خمير کردنشان کفايت نکردهاند؛ آفتابهای از گردنشان آويزان کرده، نوک آن را در دهانشان کردهاند، و در محله گرداندهاندشان. اين برخورد بهغايت خشن و مشمئزکننده -که نامی جز مبارزهی لاتهای دولتی با لاتهای محلی نمیتواند داشته باشد- مقبول بسياریست و از سوی خيلی از اعضای جامعه به دیدهی تحسین نگريسته میشود. اين يعنی نهادينهشدن خشونت در فرهنگ جمعی و بازتولید خشونت توسط رژیم. اين وضع پايتخت ايران ماست؛ وضع کورهدهاتها را خود حدس بزنيد!
فاصلهها و گوناگونیها
به خارج که آمدم، تازه به تفاوتهای اصولی اخلاقی و نگرشی ايرانيان پی بردم. قبل از آن در ايران، مثل بقيهی مردم، در حلقهای زندگی میکردم که تا حد قابل ملاحظهای خودم آنها را انتخاب کرده بودم. در خارج از کشور، کسی که در خاک ايران متولد شده، از هر کجا و با هر مرام و موقعيت و سنت و طرز فکری که باشد، از تو سهم نزدیکی (هموطنبودن) و دوستی (از نوع اجباری) میخواهد. اين در حالیست که مثلاً منِ نوعی، در بسياری از اوقات و از خيلی جهات، با مليتهای ديگر احساس نزدیکی بيشتری داشتهام. گاهی زبان ما یکی ست، اما بستر فکری مان فاصله دارد. البته دوستان نزدیک من اکثراً ايرانیاند، امّا آنها را نيز خودم انتخاب کردهام، نه اينکه تحميلی در کار باشد.
تعصب مرز نمیشناسد
ساموئل هانتينگتون، نظريهپرداز سرشناس سياسی آمریکایی (دست راستی)، در کتاب Who we are خود، به تعريف هويت انسان آمریکایی دست میزند. نخستين شاخصهای که برای آمريکايیبودن قائل میشود، باور به مسيحيت است. لازم نيست حتماً آدم خیلی دقیقی باشيم که دريابيم، هانتينگتون برای ديگر باورهای معنوی و بیباوران اجتماع، اصلاً حق شهروندی قائل نيست!